Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

XUÂN NHẬT NHÀN HỨNG – Từ thi hứng mùa xuân đến lý tưởng sống của Hải Thượng Lãn Ông

17/02/2026

Nhân dịp Tết Bính Ngọ, hãy cùng ChatGPT đọc lại ba bài thơ cùng nhan đề “Xuân nhật nhàn hứng” (*) trong tập Y lý thâu nhàn lý ngôn phụ chí, ta không chỉ gặp một thi nhân thưởng xuân, mà còn nhận ra chân dung tinh thần của Hải Thượng Lãn Ông – vị danh y được tôn xưng là Y tổ của Y học cổ truyền Việt Nam. Ba bài thơ như ba nét bút phác họa một nhân cách: nhàn mà không buông, ẩn mà không thoát đời, thanh đạm mà không hư vô.

1. Nhàn sau khi đã tận tâm

Ở bài thứ nhất, khung cảnh xuân hiện lên thanh tĩnh: bóng đào xanh biếc, hơi lạnh trong veo, chim hoa như biết lòng người mà giữ ý. Giữa cảnh ấy, tác giả “đọc xong Hoàng kinh rồi tựa lan can”. Cái “nhàn” của Hải Thượng Lãn Ông không phải nhàn rỗi vô vi, mà là sự thảnh thơi sau học tập và suy nghiệm.

Sinh hoạt đời thường – dược đồng nấu trà, lão phụ chưng rau – gợi nên một nếp sống gia đình giản dị, ấm áp. Đặc biệt, câu thơ:

“Khả hỷ hư danh vô sở thụ”
(Mừng vì hư danh không có chỗ bán)

cho thấy thái độ dứt khoát với danh lợi. Không phải ông không có danh, mà là không đem danh ra đổi chác. Khi không còn bị danh vị sai khiến, con người mới có thể “khép cửa ngủ say tới lúc mặt trời lên cao”. Đó là giấc ngủ của tâm an.

2. Nhàn của thầy thuốc – cao hơn nhàn của ẩn sĩ

Sang bài thứ hai, tác giả đặt mình trong so sánh thú vị: nhàn của sơn tăng giữa mây nước liệu có bằng nhàn của “nhàn y” nơi thảo am? Ông không chọn con đường xuất thế hoàn toàn, mà chọn ở lại với đời trong vai trò thầy thuốc.

Hai câu luận là tuyên ngôn sống:

“Công danh phận ngoại khan lưu thủy,
Nhân nghĩa trân tàng bất hoán phương.”

Công danh để ngoài phận, xem như nước chảy; nhân nghĩa giữ làm báu vật, không đổi lấy phương nào. “Phương” ở đây vừa là phương thuốc, vừa là phương kế mưu sinh. Nghĩa là, không vì lợi ích mà đánh đổi đạo đức nghề y.

Việc nhắc đến Gia Cát Lượng không nhằm khoe chí lớn, mà để khẳng định khí tiết: người có lý tưởng không vì đãi ngộ mà thay lòng. Ở Hải Thượng Lãn Ông, chí hướng ấy gắn liền với đạo y – lấy nhân nghĩa làm cốt lõi.

3. Nhàn để ngộ đạo – hợp Thi, Dịch, Y

Bài thứ ba đậm sắc triết lý. Tác giả “lười xem thắng thua nửa ván cờ” – tức lười nhìn những hơn thua của đời. Điều ông quan tâm là quy luật vận hành của trời đất:

“Sổ điểm mai tiêu tri Dịch lý,
Nhất dương lôi vũ ngộ y cơ.”

Vài chấm hoa mai mà hiểu lý Dịch; một dương trong sấm mưa mà ngộ cơ vi của y học. Đây chính là tinh thần Đông y: quan sát thiên nhiên để hiểu sinh mệnh con người. Âm dương, biến hóa, sinh trưởng – tất cả đều là nền tảng của cả Dịch học lẫn Y học.

Xuân không chỉ là mùa của cảnh sắc, mà là mùa của “nhất dương lai phục” – dương khí khởi sinh. Người thầy thuốc hiểu quy luật ấy thì hiểu được sinh lý, bệnh lý, và cách dưỡng sinh.

Hoa cười, chim hót, tiếng sáo chài vọng qua thôn đào – tất cả tạo nên một không gian nghệ sĩ. Hải Thượng Lãn Ông hiện lên không chỉ là danh y mà còn là thi nhân, một trí giả sống hòa điệu với thiên nhiên.

4. Phác họa chân dung Hải Thượng Lãn Ông

Qua ba bài thơ xuân, có thể nhận ra những nét cốt lõi trong lý tưởng sống của ông:

• Học không ngừng, lấy kinh điển làm nền tảng.
• Giữ nhân nghĩa làm gốc nghề y, đặt đạo đức lên trên lợi lộc.
• Xem nhẹ công danh, coi như nước chảy.
• Dung hợp Thi – Dịch – Y, hiểu người qua hiểu trời đất.
• Sống thanh đạm nhưng tinh thần phong phú, đủ trà, đủ sách, đủ thơ.

Ông không phải ẩn sĩ lánh đời, mà là người chọn sống giữa đời với tâm thế ẩn sĩ. Không phải người chối bỏ danh, mà là người không để danh trói buộc mình.

5. Xuân và “mạch” của người thầy thuốc

Ba bài “Xuân nhật nhàn hứng” vì thế không chỉ là thơ vịnh cảnh xuân. Đó là những bài thơ về mạch sống – mạch của thiên nhiên và mạch của nhân cách. Ở đó, mùa xuân bên ngoài hòa cùng “mùa xuân nội tâm” của một người đã tìm được sự an định.

Đọc thơ Hải Thượng Lãn Ông hôm nay, giữa một đời sống nhiều vội vã và hơn thua, ta có thể chưa đạt tới cảnh “ngủ đến nhật tam can”. Nhưng chí ít, ta có thể học được cách giữ một khoảng nhàn trong tâm – để khỏi lạc mất phương hướng giữa chợ đời.

Có lẽ, đó cũng là một cách “bắt mạch” cho chính mình.

(*) NGUYÊN VĂN, PHIÊN ÂM VÀ BẢN DỊCH THƠ 3 BÀI “XUÂN NHẬT NHÀN HỨNG” 春日閒興

Bài 1:

Nguyên văn và phiên âm

桃陰弄影翠生寒 Đào âm lộng ảnh thúy sinh hàn,

讀罷黄經更倚欄 Độc bãi Hoàng kinh cánh ỷ lan.

鳥識人閒焉敢閙 Điểu thức nhân nhàn yên cảm náo,

花知春淡強開顏 Hoa tri xuân đạm cưỡng khai nhan.

藥童煮茗眠窓脚 Dược đồng chữ mính miên song cước,

老婦蒸藜盛草盤 Lão phụ chưng lê thịnh thảo bàn.

可喜虚名無所售 Khả hỷ hư danh vô sở thụ,

閉門深睡日三竿 Bế môn thâm thụy nhật tam can.

Dịch thơ

Bóng đào xanh thẳm lạnh không gian

Đọc Nội kinh rồi tựa lan can

Chim biết người nhàn không dám hót

Hoa hay xuân nhạt gắng tươi nhan

Trà sôi trẻ ngủ bên song vắng

Rau chín bà đem để giữa bàn

Mừng bởi hư danh không vướng bận

Khép phòng ngủ kỹ tới trưa hoang.

Phan Công Tuấn dịch

Bài 2:

Nguyên văn và phiên âm

山僧閒裡水雲茫 Sơn tăng nhàn lý thủy vân mang,

豈似閒醫坐草堂 Khởi tự nhàn y tọa thảo đường.

鳥恋窻幽傳細語 Điểu luyến song u truyền tế ngữ,

花癡琴韻遰微香 Hoa si cầm vận đệ vi hương.

功名分外看流水 Công danh phận ngoại khan lưu thủy,

仁義珍藏不換方 Nhân nghĩa trân tang bất hoán phương.

諸葛豈憐三顧厚 Chư Cát khởi liên tam cố hậu

囊無詩酒薄南陽 Nang vô thi tửu bạc Nam Dương

Dịch thơ

Sư núi an nhàn cảnh nước mây

Sao bằng thầy thuốc thảo am đây

Chim ưa cửa vắng rù rì gọi

Hoa mến điệu đàn hương thoảng bay

Ngoài phận công danh theo nước chảy

Trong lòng nhân nghĩa chẳng đổi thay

Gia Cát há vì ba bận thỉnh

Nam Dương đạm bạc bỏ nơi này

Phan Công Tuấn dịch

Bài 3:

Nguyên văn và phiên âm

山居無事掩柴扉 Sơn cư vô sự yểm sài phi

懶看赢輸半局碁 Lãn khán doanh thâu bán cục kỳ.

數點梅梢知易理 Sổ điểm mai tiêu tri Dịch lý

一陽雷雨悟醫機 Nhất dương lôi vũ ngộ Y ky

花含笑臉來陪酒 Hoa hàm tiếu kiểm lai bồi tửu,

鳥練嬌音學做詩 Điểu luyện kiều âm học tố thi.

門外桃村紅艶處 Môn ngoại đào thôn hồng diễm xứ,

時聞漁笛膈花吹 Thời văn ngư địch cách hoa xuy.

Dịch thơ

Ở núi rỗi nhàn khép cửa sài

Lười xem cờ thế ai hơn ai

Nghe nhìn sấm chớp tường Y lý

Thử đếm hoa mai đoán Dịch ngay

Hoa chúm chím cười mời nâng chén

Chim ca thánh thót luyện thơ hay

Thôn ngoài đỏ thắm nương đào trải

Vang vọng rừng hoa tiếng sáo chài

Phan Công Tuấn dịch

(Trích THƠ CHỮ HÁN HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG, Nxb Thuận Hóa, 2026)