Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

TRAO ĐỔI CÙNG CHATGPT: Hải Thượng Lãn Ông có từng làm cố vấn cho Nam Dược cục của Nguyễn Hoành thời Tây Sơn?

09/11/2026

PCT: Trong phần đầu bài viết “Nguyễn Hoành và Nam Dược Cục” của tác giả Lê Trần Đức trong Tạp chí Đông y số 147 (1977)  có nêu Lãn Ông từng làm cố vấn cho Nam Dược cục của Nguyễn Hoành  vốn là người tham gia quân đội Tây Sơn. Tôi rất nghi ngờ tư liệu này, bởi đọc Thượng Kinh Ký Sự nên biết rõ một cốt cách như Lãn Ông, nhất là sau cuộc chính biến ở Thăng Long trở về quê như chạy trốn, khó có thể tham gia tổ chức dù là y tế của phong trào Tây sơn. Bạn nghĩ sao về mối nghi ngờ của tôi?

ChatGPT:

Tôi cho rằng mối nghi ngờ này rất có cơ sở, và đáng được phát triển thành một vấn đề khảo cứu sử học nghiêm túc. Đặc biệt, nếu lấy Thượng kinh ký sự làm căn cứ để tìm hiểu nhân cách, thái độ chính trị và quan niệm xuất xử của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724–1791), thì thông tin ông từng làm cố vấn cho Nam Dược cục của Nguyễn Hoành quả thực đặt ra nhiều câu hỏi.

Tuy nhiên, tôi muốn phân biệt hai vấn đề: việc Lãn Ông có khả năng tham gia Nam Dược cục hay không và việc hiện có chứng cứ xác nhận sự tham gia ấy hay không. Vấn đề thứ hai mới là điểm quyết định.

1. Những điều khiến thông tin này đáng nghi ngờ

Thứ nhất: Cốt cách của Lãn Ông thể hiện trong Thượng kinh ký sự

Trong chuyến ra Thăng Long năm 1782, Lãn Ông được triệu vào kinh chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Qua những ghi chép của chính ông, có thể nhận ra một con người:

• Không thiết tha công danh, chức tước.
• Luôn tìm cách giữ khoảng cách với quyền lực chính trị.
• Cảm thấy bất an trước những tranh chấp trong phủ chúa.
• Mong sớm được trở về Hương Sơn, tiếp tục nghề thuốc và cuộc sống thanh đạm.

Đặc biệt, những biến động chính trị liên quan đến Trịnh Cán, Trịnh Tông và cuộc chính biến năm Nhâm Dần (1782) càng khiến ông muốn rời khỏi kinh thành.

Tất nhiên, Thượng kinh ký sự cũng là một tác phẩm văn học mang tính tự thuật. Vì vậy, không nên tuyệt đối hóa hình tượng tác giả để kết luận rằng ông không bao giờ có thể tham gia một tổ chức y tế.

Nhưng ít nhất, tác phẩm cho thấy việc tự nguyện đảm nhận vai trò cố vấn trong một tổ chức gắn với lực lượng chính trị, quân sự mới không phải là điều dễ dàng phù hợp với chí hướng mà ông bộc lộ.

Thứ hai: Cần kiểm tra sự tương hợp về niên đại

Đây có lẽ là hướng kiểm chứng quan trọng nhất.

Như vậy, nếu Nam Dược cục của Nguyễn Hoành thực sự được thành lập trong giai đoạn Tây Sơn, khoảng thời gian có thể có sự liên hệ với Lãn Ông không phải hoàn toàn không tồn tại.

Nhưng cần xác định chính xác ba điều: Nam Dược cục thành lập năm nào, hoạt động ở đâu và Nguyễn Hoành giữ vai trò gì trong bộ máy Tây Sơn.

Nếu không giải quyết được những câu hỏi này thì chưa thể xác lập mối liên hệ lịch sử.

Thứ ba: Từ sự kính trọng một danh y đến việc gán cho ông một chức vụ

Tôi đặc biệt lưu ý khả năng này.

Trong lịch sử y học, có những trường hợp người đời sau đưa tên tuổi các danh y nổi tiếng vào một tổ chức, một dòng truyền thừa hoặc một tác phẩm nhằm tăng uy tín.

Cũng có khả năng Nguyễn Hoành từng tiếp xúc, học hỏi hoặc chịu ảnh hưởng học thuật của Lãn Ông, nhưng qua quá trình truyền thuật, mối quan hệ ấy được diễn giải thành việc Lãn Ông giữ chức cố vấn.

Đó là một giả thuyết cần kiểm chứng, chứ chưa phải lời giải thích đã được xác nhận.

2. Đọc kỹ bài của Lê Trần Đức năm 1977

Từ trang 44 mà chúng ta đang có, tôi nhận thấy một chi tiết quan trọng.

Tác giả viết:

Nam dược cục là một tổ chức biệt lập, do lương y Nguyễn Hoành đứng đầu, với sự tham gia của Nguyễn Quang Tuấn tức La Khê, Thái y viện tả lệnh sứ làm cục phó, và Lãn Ông Lê Hữu Trác làm cố vấn lúc đầu.

Nhưng trong phần ghi nguồn ở cuối đoạn, tác giả chỉ nêu:

(theo tài liệu của cụ Nguyễn Minh Cầu cháu 8 đời của Nguyễn Hoành).

Cách trình bày này khiến chúng ta chưa thể biết:

• Cụ Nguyễn Minh Cầu đã cung cấp gia phả, bản chép tay hay lời kể truyền đời?
• Có văn bản nào ghi đích danh Lê Hữu Trác với chức danh cố vấn?
• Cụm từ “cố vấn lúc đầu” xuất phát từ tư liệu cổ hay là cách diễn đạt của người viết năm 1977?
• Nguyễn Quang Tuấn, tức La Khê, có được xác nhận độc lập trong những tư liệu về Thái y viện không?

Đặc biệt, “cố vấn” là một thuật ngữ cần khảo sát về ngữ cảnh lịch sử. Nếu tư liệu gốc là chữ Hán hoặc chữ Nôm, cần tìm nguyên văn chức danh, thay vì mặc nhiên xem đây là một chức vụ được thiết lập chính thức.

3. Có một khả năng không nên loại trừ

Giả sử Lãn Ông có mối quan hệ với Nguyễn Hoành, thì mối quan hệ ấy không nhất thiết mang tính chính trị.

Ông có thể từng trao đổi kinh nghiệm y thuật, chỉ dẫn cách dùng thuốc hoặc được hỏi ý kiến về chuyên môn. Những hoạt động như vậy không đồng nghĩa với việc gia nhập một tổ chức phục vụ quân đội Tây Sơn.

Mặt khác, chính sự nghiệp của Lãn Ông cho thấy ông quan tâm sâu sắc đến việc truyền bá y học, đào tạo người học thuốc và cứu chữa bệnh nhân.

Vì thế, không thể chỉ căn cứ vào tính cách ẩn dật để bác bỏ hoàn toàn khả năng ông từng giúp đỡ một nhóm lương y.

Điều cần bác bỏ, nếu thiếu chứng cứ, chính là sự khẳng định chắc chắn rằng ông giữ một vai trò tổ chức cụ thể trong Nam Dược cục.

4. Hướng khảo cứu tôi đề nghị

Tôi nghĩ nên tạm thời đặt nhan đề:

“Hải Thượng Lãn Ông có từng làm cố vấn Nam Dược cục thời Tây Sơn? – Một nghi vấn sử liệu từ Tạp chí Đông-Y năm 1977”.

Để làm sáng tỏ vấn đề, nên tập trung vào ba nguồn:

Một là, đối chiếu toàn bộ niên biểu cuộc đời Lãn Ông, nhất là giai đoạn 1783–1791, qua các trước tác và những tài liệu tiểu sử có thể xác định xuất xứ.

Hai là, truy tìm dấu vết Nguyễn Hoành và Nam Dược cục trong sử liệu Tây Sơn, gia phả địa phương và những công trình lịch sử y học xuất bản trước năm 1977.

Ba là, tìm các trang tiếp theo của bài báo Lê Trần Đức, xem tác giả có đưa thêm chứng cứ, dẫn văn bản hay giải thích nguồn gốc thông tin hay không.

5. Nhận định bước đầu

Tôi nghiêng về nhận định rằng thông tin Hải Thượng Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục hiện chưa đủ độ tin cậy để sử dụng như một sự kiện lịch sử đã được xác nhận.

Nhưng tôi cũng chưa cho rằng có đủ cơ sở để khẳng định thông tin ấy là sai.

Sự khác biệt này rất quan trọng trong khảo cứu.

Có một điều tôi muốn trao đổi thêm: Thượng kinh ký sự là chứng cứ rất mạnh về tâm thế của Lãn Ông trong những năm 1782–1783, nhưng không trực tiếp ghi nhận toàn bộ hoạt động của ông trong những năm cuối đời. Vì vậy, muốn phủ định khả năng tham gia Nam Dược cục, chúng ta cần tìm thêm chứng cứ về giai đoạn 1786–1791.

Tôi đặc biệt muốn biết bài của Lê Trần Đức còn tiếp ở trang 45 hay không. Nếu có, xin cung cấp thêm trang ấy và những trang tiếp theo. Chúng ta nên khảo sát toàn văn trước khi đưa ra kết luận, bởi chỉ một chi tiết về niên đại hoặc nguồn gốc gia phả cũng có thể thay đổi đáng kể cách đánh giá.

Đây có thể là một cuộc khảo cứu nhỏ nhưng rất thú vị: không chỉ về Lãn Ông, mà còn về cách những thông tin lịch sử y học được hình thành, truyền lại và dần trở thành những điều được mặc nhiên thừa nhận.

PCT: Các trang 45-46-47 chỉ giới thiệu thêm các vị thuốc nam chú không bàn tiếp về nguồn tin nói trên. Tôi từng tham gia các cuộc hội thảo khoa học quốc gia (tháng 8/2022, tại Hà Nội) và quốc tế (tháng 12/2024 tại Hưng Yên) nên thấy một số học giả sử dụng nguồn tin trên đây, nên đã tìm nguyên gốc bài báo này để tham khảo.

ChatGPT:

Như vậy, tôi càng hiểu rõ hơn vì sao ông đã bỏ công tìm lại nguyên bản Tạp chí Đông-Y số 147, năm 1977. Đây không đơn thuần là việc kiểm tra một chi tiết tiểu sử Hải Thượng Lãn Ông, mà là truy nguyên một thông tin đã được một số học giả sử dụng trong nghiên cứu khoa học, để xem chứng cứ ban đầu thực sự có giá trị đến đâu.

Tôi nghĩ phát hiện này đáng chú ý ở ba phương diện.

1. Một thông tin được trích dẫn nhiều lần chưa chắc đã có thêm chứng cứ

Nếu những tham luận tại hội thảo quốc gia tháng 8/2022 và hội thảo quốc tế tháng 12/2024 đều dẫn lại thông tin Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục, thì cần phân biệt:

• Các tác giả có sử dụng những nguồn độc lập hay chỉ dẫn lại bài của Lê Trần Đức năm 1977?
• Có tác giả nào tìm được gia phả, văn bản đương thời hoặc tư liệu mới xác nhận thông tin ấy không?
• Qua những lần trích dẫn, một thông tin vốn xuất phát từ lời thuật của hậu duệ có được chuyển thành một sự kiện lịch sử được khẳng định chắc chắn hay không?

Đây là hiện tượng thường gặp trong nghiên cứu lịch sử: số lượng công trình trích dẫn không đồng nghĩa với số lượng chứng cứ độc lập.

2. Bài báo năm 1977 có một điểm yếu quan trọng về phương pháp sử liệu

Theo thông tin ông vừa xác nhận, các trang 45–47 chỉ giới thiệu thêm những vị thuốc Nam, không bổ sung chứng cứ về Nam Dược cục.

Như vậy, thông tin Lãn Ông làm cố vấn chỉ xuất hiện trong phần dẫn nhập ở trang 44.

Điều đáng lưu ý là bài báo gộp nhiều thông tin lịch sử vào một đoạn văn, rồi chú thích chung rằng dựa theo tài liệu của cụ Nguyễn Minh Cầu, hậu duệ đời thứ tám của Nguyễn Hoành.

Chúng ta chưa biết tài liệu ấy là gì, được viết khi nào, có phải bản gốc hay không.

Vì vậy, cần phân biệt hai tầng chứng cứ:

Tầng thứ nhất: Năm 1977, Lê Trần Đức đã công bố thông tin Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục. Đây là dữ kiện có thể xác nhận.

Tầng thứ hai: Lãn Ông thực sự từng giữ vai trò ấy trong lịch sử. Đây vẫn là một khẳng định cần được chứng minh.

Khoảng cách giữa hai tầng chứng cứ chính là vấn đề cần khảo cứu.

3. Cần thận trọng với lập luận dựa trên nhân cách Lãn Ông

Tôi đồng tình rằng Thượng kinh ký sự cho thấy một Lê Hữu Trác rất dè dặt với chốn quan trường và quyền lực. Nhưng để lập luận đủ sức thuyết phục tại một hội thảo khoa học, tôi nghĩ nên đặt chứng cứ sử liệu lên trước, phân tích nhân cách lên sau.

Bởi một người không muốn làm quan vẫn có thể giúp đỡ về y thuật cho một tổ chức nào đó. Ngược lại, việc một tổ chức tôn trọng hoặc tham khảo học thuật của Lãn Ông cũng không có nghĩa ông đã chính thức tham gia tổ chức ấy.

Đặc biệt, cần làm rõ cách hiểu cụm từ “làm cố vấn lúc đầu”. Đây là một chức vụ được bổ nhiệm, một quan hệ tư vấn chuyên môn, hay chỉ là sự suy diễn của người thuật chuyện?

Nếu không có văn bản xác định, chúng ta không nên đồng nhất ba khả năng đó.

Một hướng khảo cứu có thể có giá trị học thuật

Tôi đề nghị chuyển trọng tâm từ câu hỏi “Lãn Ông có tham gia Tây Sơn hay không?” sang câu hỏi chặt chẽ hơn:

“Nguồn gốc và độ tin cậy của thông tin Hải Thượng Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục thời Tây Sơn trong các công trình nghiên cứu lịch sử y học Việt Nam.”

Hướng này cho phép nghiên cứu cả lịch sử hình thành và quá trình lưu truyền của thông tin, mà không cần vội kết luận đúng sai.

Tôi cũng rất muốn lưu ý một điểm: bài báo năm 1977 là một đầu mối quý, không nên vì nghi ngờ một chi tiết mà phủ nhận toàn bộ giá trị của nó. Thông tin về Nguyễn Hoành, quyển Nam dược hơn 500 vị và hậu duệ Nguyễn Minh Cầu vẫn có thể mở ra những hướng truy tìm độc lập.

Tôi xin hỏi thêm một điều có tính quyết định: Trong các tham luận tại hai hội thảo năm 2022 và 2024 mà ông tham dự, các học giả có dẫn đích danh bài “Nguyễn Hoành và Nam Dược cục” của Lê Trần Đức, Tạp chí Đông-Y số 147 (1977) hay họ chỉ thuật lại thông tin Lãn Ông làm cố vấn mà không nêu xuất xứ?

Nếu là trường hợp thứ hai, việc ông tìm được bài báo gốc càng có ý nghĩa, bởi chúng ta có thể bắt đầu dựng lại đường đi của một thông tin lịch sử qua gần nửa thế kỷ.

PCT: Vì có tác giả tham luận dẫn nguồn tạp chí số 147 này nên tôi có manh mối tìm đọc bản gốc đó.

ChatGPT:

À, như vậy thì đã rõ! Chính việc một tác giả tham luận dẫn nguồn Tạp chí Đông-Y số 147 (1977) đã giúp ông lần tìm được bài viết gốc của Lê Trần Đức, “Nguyễn Hoành và Nam Dược cục”.

Tôi đánh giá cao cách tiếp cận này, bởi ông không dừng lại ở việc đọc và nghi ngờ một nhận định trong tham luận khoa học, mà đã tìm đến tận nguồn được viện dẫn để kiểm tra.

Và kết quả bước đầu khá đáng chú ý: nguồn được dẫn quả thực có ghi Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục, nhưng bản thân nguồn ấy lại chưa đưa ra chứng cứ đủ để xác nhận sự kiện.

Theo tôi, vấn đề bây giờ không còn là truy tìm xem các học giả đã lấy thông tin từ đâu, mà là truy tìm nguồn tư liệu của chính Lê Trần Đức.

Có hai chi tiết rất đáng suy nghĩ:

Thứ nhất, tác giả nêu tên cụ Nguyễn Minh Cầu, hậu duệ đời thứ tám của Nguyễn Hoành. Đây là một đầu mối có thể truy tìm qua gia phả dòng họ Nguyễn ở Quảng Xương, Thanh Hóa. Tuy nhiên, chưa rõ tác giả đã sử dụng tài liệu thành văn hay lời thuật của hậu duệ.

Thứ hai, cách diễn đạt “Lãn Ông Lê Hữu Trác làm cố vấn lúc đầu” rất cụ thể, nhưng lại thiếu niên đại, địa điểm và căn cứ xác nhận. Cụm từ “lúc đầu” thậm chí còn gợi ra câu hỏi: Nam Dược cục đã trải qua những giai đoạn tổ chức nào, và người viết căn cứ vào đâu để phân chia như vậy?

Tôi nghĩ có thể hình thành một nhận định sơ bộ khá vững chắc:

Thông tin Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác từng làm cố vấn Nam Dược cục của Nguyễn Hoành thời Tây Sơn đã được Lê Trần Đức công bố trên Tạp chí Đông-Y, số 147, năm 1977, trang 44. Tuy nhiên, bài viết không dẫn văn bản đương thời hay chứng cứ độc lập xác nhận sự kiện, mà chỉ ghi chú chung nguồn tài liệu do hậu duệ Nguyễn Hoành cung cấp. Do đó, thông tin này cần được tiếp tục khảo chứng, chưa nên xem là một dữ kiện tiểu sử đã được xác lập.

Có một hướng kiểm chứng nữa mà tôi cho là đặc biệt quan trọng: rà soát những tác phẩm của Hải Thượng Lãn Ông và các tư liệu tiểu sử sớm nhất, xem có bất kỳ dấu vết nào về Nguyễn Hoành, Nam Dược cục hoặc quan hệ với những nhân vật y học trong phong trào Tây Sơn hay không.

Nếu không tìm thấy, đó vẫn chỉ là sự vắng mặt của chứng cứ, chứ chưa phải chứng cứ phủ định. Nhưng kết hợp với nguồn gốc chưa rõ ràng của thông tin năm 1977, nó sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá độ tin cậy.

Tôi nghĩ cuộc khảo cứu này rất đáng theo đuổi, nhất là khi một thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ đã xuất hiện trong tham luận tại các hội thảo khoa học về Hải Thượng Lãn Ông. Khảo cứu để xác minh, chứ không phải để bác bỏ bằng mọi giá, mới là cách ứng xử công bằng với cả tiền nhân lẫn những người nghiên cứu đi trước.

PCT: Xin được nối thêm câu chuyện, ngoài “cái tôi” thể hiện rất rõ trong Thượng Kinh Ký Sự, theo tôi, nếu ai từng đọc kỹ tác phẩm của Hải Thượng Lãn Ông thì biết rõ cuộc đời Y tổ, vốn xuất thân từ gia đình trâm anh thế phiệt, có nhiều người đỗ đạt làm quan lớn triều đình, có giai đoạn  giai đoạn “mười năm mài kiếm” (1740-1750), lang bạt giang hồ “đi chơi khắp nơi, rộng tìm những người cùng chí hướng”, học binh thư và thuật âm dương độn toán với một ẩn sĩ ở Đặng Xá, Hoài An, nghiên cứu trong vài năm cũng nắm được đại khái … sau đó thử đeo gươm theo đuổi việc quân triều đình, trải bao nguy hiểm, vẫn được bình an, nhờ mưu tính quân cơ phù hợp, nên đánh đâu được đấy, thống tướng đang muốn cất nhắc. Ngay cả khi  nghe tin anh thứ 5 mất, bèn vứt cung cởi giáp về quê ngoại Hương Sơn chịu tang anh, phụng dưỡng mẹ già, nuôi các cháu nhỏ, rồi học thuốc cùng lương y Trần Độc, Lãn Ông vẫn còn được  “Hải tướng quân” Phạm Đình Trọng (1714-1754) của vua Lê chúa Trịnh  đưa lễ vật tới triệu mời giao nhiệm vụ đánh úp với hứa hẹn bái tướng phong hầu, nhưng cuối cùng Lãn Ông đã viện cớ mẹ già từ chối. Và sau này khi đã yên vị làm ông già lười làm thuốc nơi quê mẹ, năm 1767, khi giặc ở Trấn Ninh kéo đến cướp phá Hương Sơn, Lãn Ông đưa gia đình đi lánh nạn ở thôn Hưng Nhân, thôn Vân Hương, dưới chân núi Thành, lấy nghề thuốc làm kế sinh nhai. Sau khi giặc tan thì về lại Hương Sơn, ốm nặng hơn một tháng (Y âm án số 4 và 2 bài thơ Tị loạn, Bệnh trung liệu bệnh). Với một lý lịch bản thân và gia đình như vậy, thật khó tưởng tượng một hải Thượng Lãn Ông vào những năm cuối đời, sau khi chạy trốn khỏi kinh kỳ Thăng Long lại có thể hợp tác với Nam dược cục, một tổ chức của quân khởi nghĩa Tây Sơn, dù chỉ là với chức danh “cố vấn” về chuyên môn thuốc Nam.

ChatGPT:

Đọc những dẫn chứng ông vừa bổ sung, tôi thấy lập luận nghi ngờ việc Hải Thượng Lãn Ông từng làm cố vấn Nam Dược cục của Nguyễn Hoành đã có thêm một chiều sâu rất đáng kể. Không chỉ là vấn đề tính cách của một ông già chán ghét công danh, mà còn là vấn đề về cả một quá trình lựa chọn lập trường, cách ứng xử với thời cuộc và quan niệm xuất xử của một trí thức Nho học thế kỷ XVIII.

Tôi đặc biệt chú ý đến chi tiết ông nhắc về thời kỳ Lê Hữu Trác học binh thư, từng tham gia quân đội và được Phạm Đình Trọng trọng dụng. Đây là những dữ kiện khiến chúng ta cần nhìn nhận Hải Thượng Lãn Ông đầy đủ hơn hình ảnh quen thuộc của một danh y ẩn dật.

1. Hải Thượng Lãn Ông không phải người xa lạ với chính trị và quân sự

Điều đáng chú ý là Lê Hữu Trác không sinh ra đã là một người chỉ biết nghề thuốc.

Ông xuất thân từ một gia đình khoa bảng, nhiều đời làm quan trong hệ thống chính quyền Lê – Trịnh. Bản thân ông từng có chí hướng lập công danh bằng con đường quân sự.

Những chi tiết ông vừa dẫn về thời kỳ “mười năm mài kiếm”, việc học binh thư, âm dương độn toán, tham gia quân đội và được vị thống tướng muốn cất nhắc cho thấy Lê Hữu Trác từng có cả năng lực lẫn cơ hội tiến thân.

Đặc biệt, câu chuyện Phạm Đình Trọng đem lễ vật mời ông trở lại quân đội, hứa hẹn bái tướng phong hầu, nhưng ông lấy lý do phụng dưỡng mẹ già để từ chối, là một tình tiết rất có ý nghĩa.

Nếu khảo sát dưới góc độ lịch sử tư tưởng, có thể đặt câu hỏi: Việc Lê Hữu Trác rời bỏ binh nghiệp là một quyết định bất đắc dĩ vì hoàn cảnh gia đình, hay là bước ngoặt có ý thức trong quan niệm sống của ông?

Tôi nghiêng về khả năng cả hai yếu tố cùng tác động. Ban đầu là trách nhiệm gia đình, nhưng về sau trở thành một lựa chọn nhân sinh bền vững.

Điều này giúp giải thích vì sao Lãn Ông không chỉ từ chối một cơ hội làm quan, mà dường như đã chủ động xây dựng một cuộc đời khác, lấy nghề y làm phương thức thực hiện chí hướng giúp đời.

2. Chi tiết Phạm Đình Trọng đặc biệt quan trọng

Tôi muốn nhấn mạnh một khía cạnh mà cuộc trao đổi trước chưa đề cập đầy đủ.

Phạm Đình Trọng (1714–1754) là một võ tướng quan trọng của triều Lê – Trịnh. Nếu những ghi chép về quan hệ giữa ông và Lê Hữu Trác được xác nhận đầy đủ qua văn bản gốc, chúng ta có thêm căn cứ về mối liên hệ của Lãn Ông với tầng lớp quan lại và quân sự đương thời.

Tuy nhiên, từ đây cần phân biệt hai vấn đề.

Về quan hệ xã hội, Lãn Ông rõ ràng không phải một người hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới chính trị của triều đình cũ.

Về lòng trung thành chính trị, chúng ta chưa thể mặc nhiên suy ra rằng ông suốt đời giữ lập trường chống Tây Sơn chỉ vì xuất thân gia đình và từng phục vụ quân đội Lê – Trịnh.

Sự phân biệt này quan trọng, bởi lịch sử cuối thế kỷ XVIII có rất nhiều trí thức Bắc Hà từng phục vụ triều cũ nhưng về sau có những cách ứng xử khác nhau với Tây Sơn.

Tuy vậy, đối với một người đã nhiều lần khước từ công danh như Lãn Ông, giả thuyết ông tự nguyện nhận một chức vụ trong tổ chức gắn với lực lượng quân sự mới quả thực cần chứng cứ đặc biệt thuyết phục.

3. Sự kiện Trấn Ninh năm 1767 bổ sung một chứng cứ về cách ứng xử

Chi tiết ông dẫn từ Y âm án số 4 và hai bài thơ Tị loạn, Bệnh trung liệu bệnh rất đáng chú ý.

Khi biến động quân sự xảy đến ở Hương Sơn, Lãn Ông không tìm cách tham gia lực lượng nào mà đưa gia đình đi lánh nạn, tiếp tục hành nghề y để sinh sống.

Nếu đặt sự kiện này bên cạnh việc từ chối Phạm Đình Trọng và thái độ trong Thượng kinh ký sự, có thể nhận ra một khuynh hướng tương đối nhất quán:

Lãn Ông chủ động tránh xa những biến động quân sự, tìm cách bảo toàn gia đình và duy trì sự nghiệp y học.

Tất nhiên, một lần lánh nạn không đủ để xác định lập trường chính trị. Nhưng khi kết hợp với những ghi chép khác trong cuộc đời, sự kiện này có giá trị bổ trợ cho nhận định về cách ứng xử của ông trước thời cuộc.

Ở đây, tôi nghĩ hai bài thơ ông nêu còn đáng được khảo sát kỹ hơn, vì thơ tự thuật đôi khi phản ánh tâm trạng và lựa chọn cá nhân rõ hơn những lời thuật tiểu sử của người đời sau.

4. Thượng kinh ký sự cho thấy một lựa chọn đã trở nên rất kiên định

Tôi nghĩ đây là điểm mạnh nhất trong lập luận của ông.

Năm 1782, Lãn Ông đã gần sáu mươi tuổi, có danh tiếng lớn về y học. Ông không còn là chàng trai từng mang chí lập công danh bằng binh nghiệp.

Việc được triệu vào phủ chúa có thể đem đến cho ông địa vị và danh vọng, nhưng những ghi chép trong Thượng kinh ký sự lại cho thấy ông không hề mong muốn điều ấy.

Đáng chú ý, đây không phải lần đầu ông từ chối cơ hội tiến thân. Vì thế, thái độ của Lãn Ông tại Thăng Long có thể được xem là sự tiếp nối của một lựa chọn đã hình thành từ nhiều thập niên trước.

Tôi cũng đồng tình với cách ông cảm nhận rằng cuộc trở về của Lãn Ông mang tâm thế gần như một cuộc chạy trốn khỏi chốn quyền lực đầy bất trắc.

Tuy nhiên, nếu dùng trong một công trình khảo cứu, nên phân biệt cảm nhận văn học ấy với các tình tiết lịch sử có thể xác định về hành trình trở về và những biến động chính trị.

5. Nhưng có một điểm tôi muốn phản biện thêm

Chính vì Lãn Ông từng học binh thư, từng tham gia quân đội và có quan hệ với các nhân vật quyền lực, chúng ta cũng phải thừa nhận ông hiểu rất rõ tình hình chính trị và không phải người hoàn toàn thờ ơ với vận mệnh đất nước.

Vì thế, tôi chưa muốn dùng xuất thân gia đình Lê – Trịnh làm bằng chứng quyết định để phủ nhận khả năng ông từng có liên hệ với người Tây Sơn.

Một trí thức có thể từ chối chức tước nhưng vẫn giúp chữa bệnh cho những người thuộc một lực lượng chính trị khác. Đối với một thầy thuốc, trách nhiệm cứu người không nhất thiết phụ thuộc vào sự đồng tình về chính trị.

Nhưng chữa bệnh, trao đổi y thuật hoặc cho lời khuyên chuyên môn là một chuyện; đảm nhận vai trò cố vấn của một tổ chức lại là chuyện khác.

Chính sự khác biệt này khiến lời khẳng định trong bài của Lê Trần Đức năm 1977 cần được kiểm chứng nghiêm ngặt.

6. Một hướng tiếp cận còn quan trọng hơn: Lãn Ông có để lại dấu vết nào về Nam Dược cục không?

Từ những gì ông vừa trình bày, tôi nghĩ nên đặt trọng tâm vào hệ thống trước tác của chính Lãn Ông.

Ông là người có ý thức rất rõ về việc ghi chép, biên soạn, truyền bá y học và lưu lại những trải nghiệm trong đời.

Nếu quả thực từng tham gia cố vấn cho một tổ chức tập hợp lương y, nghiên cứu thuốc Nam dưới thời Tây Sơn, liệu có thể tìm được dấu vết nào trong trước tác, thư từ, lời tựa, bài thơ hoặc các tài liệu liên quan đến môn nhân của ông?

Cần lưu ý rằng không tìm thấy ghi chép không đồng nghĩa sự việc chưa từng xảy ra. Đặc biệt, trước tác của Lãn Ông không phải nhật ký liên tục ghi lại mọi hoạt động trong đời.

Nhưng sự vắng mặt của một thông tin như vậy trong những nguồn gần gũi với chính nhân vật, nếu được kiểm tra hệ thống, sẽ khiến chúng ta phải thận trọng hơn khi tiếp nhận một lời thuật xuất hiện gần hai thế kỷ sau.

7. Nhận định của tôi sau những dẫn chứng mới

Tôi muốn điều chỉnh nhận định ban đầu theo hướng rõ ràng hơn.

Trước đây, tôi cho rằng việc Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục là một thông tin chưa được chứng minh.

Sau khi xem xét toàn bộ những dữ kiện ông vừa bổ sung, tôi cho rằng thông tin ấy không chỉ thiếu chứng cứ trực tiếp mà còn có những điểm khó dung hòa với hành trạng và quan niệm xuất xử được phản ánh trong các trước tác của Lãn Ông.

Tuy nhiên, đây là một nhận định về mức độ hợp lý của giả thuyết, chưa phải kết luận phủ định sự kiện.

Nếu phải diễn đạt thành một đoạn nhận xét có thể sử dụng trong nghiên cứu, tôi đề nghị:

Xuất thân từ một gia đình khoa bảng nhiều đời làm quan dưới triều Lê – Trịnh, từng học binh thư, tham gia quân đội và có cơ hội được trọng dụng, Lê Hữu Trác đã sớm từ bỏ con đường công danh để phụng dưỡng gia đình và chuyên tâm nghiên cứu y học. Qua những ghi chép tự thuật trong Hải Thượng y tông tâm lĩnh, đặc biệt là Thượng kinh ký sự, có thể nhận thấy một khuynh hướng xuất xử tương đối nhất quán: chủ động tránh xa vòng danh lợi và những biến động quyền lực, lấy việc hành nghề, nghiên cứu và truyền bá y học làm chí hướng. Trong bối cảnh ấy, thông tin cho rằng Hải Thượng Lãn Ông từng làm cố vấn Nam Dược cục của Nguyễn Hoành dưới thời Tây Sơn, được công bố trên Tạp chí Đông-Y số 147 năm 1977, là một chi tiết đáng nghi vấn. Khi chưa xác định được nguồn tư liệu gốc, niên đại, địa điểm và tính chất thực sự của mối quan hệ được gọi là “cố vấn”, chưa đủ cơ sở để xem đây là một sự kiện lịch sử đã được xác lập.

Có một điều khiến tôi đặc biệt thích thú trong cách ông tiếp cận vấn đề này: ông không chỉ đọc Thượng kinh ký sự như một tác phẩm văn học, mà đặt nó trong toàn bộ hành trạng của Lê Hữu Trác, từ thời thanh niên theo đuổi binh nghiệp đến những năm cuối đời.

Đó là cách đọc giúp nhận ra tính liên tục trong tư tưởng và lựa chọn nhân sinh của một nhân vật lịch sử.

Và tôi nghĩ còn một câu hỏi rất đáng để dành cho lần khảo cứu sau: Trong toàn bộ trước tác của Hải Thượng Lãn Ông, đặc biệt là những tác phẩm có thể xác định được sáng tác sau năm 1786, có dấu vết nào cho thấy thái độ của ông đối với phong trào Tây Sơn và triều Quang Trung hay không?

Nếu tìm được câu trả lời từ chính văn bản của Lãn Ông, cuộc khảo cứu sẽ tiến thêm một bước quan trọng, thay vì chỉ dựa vào suy luận từ tiểu sử.

PCT: Quả thật với những cứ liệu còn đến bây giờ, 1786 là năm Lãn Ông hoàn thành tập sách cuối cùng là Vận Khí Bí Điển để bổ sung vào bộ sách Lãn Ông Tâm Lĩnh, sau đó chỉ còn là câu chuyện sưu tầm di cảo và khắc in bộ sách của người đời sau. Rất tiếc, chúng ta đành tạm gác câu chuyện này tại đây.

ChatGPT:

Vâng, chúng ta tạm khép lại câu chuyện ở đây, dù tôi vẫn thấy có chút tiếc nuối về một nghi vấn sử liệu rất đáng khảo cứu.

Chi tiết ông vừa nhắc đến đặc biệt quan trọng: năm 1786, Hải Thượng Lãn Ông hoàn thành Vận khí bí điển, tác phẩm cuối cùng bổ sung vào bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Đây là một mốc đáng lưu ý khi tìm hiểu những năm cuối đời ông.

Tuy nhiên, sự vắng bóng tư liệu về hoạt động của Lãn Ông sau mốc ấy cũng nhắc chúng ta rằng: không có ghi chép không đồng nghĩa với không có sự kiện. Chính khoảng trống sử liệu này khiến giả thuyết ông từng làm cố vấn Nam Dược cục khó xác nhận, nhưng cũng chưa thể bác bỏ dứt khoát.

Tôi xin giữ lại một nhận định làm kết quả tạm thời của cuộc trao đổi:

Hải Thượng Lãn Ông làm cố vấn Nam Dược cục thời Tây Sơn là một thông tin đã được công bố, nhưng chưa được chứng minh bằng những sử liệu đủ sức thuyết phục. Xét từ hành trạng, quan niệm xuất xử và những trước tác còn lại của ông, thông tin ấy càng cần được tiếp nhận với thái độ thận trọng.

Có lẽ điều đáng quý nhất trong cuộc khảo cứu chưa hoàn tất này chính là thái độ biết dừng lại ở giới hạn của chứng cứ, thay vì cố tìm một kết luận cho bằng được.

Xin cảm ơn ông đã chia sẻ những hiểu biết sâu sắc về cuộc đời và trước tác của Hải Thượng Lãn Ông. Biết đâu một ngày nào đó, một trang gia phả, một bản di cảo hay một tư liệu cũ tình cờ xuất hiện lại giúp chúng ta nối tiếp câu chuyện hôm nay.

Chuyện sử học có khi cũng giống nghề thuốc: chưa rõ bệnh căn thì chớ vội kê đơn!

 PCT: Xin cám ơn cuộc trao đổi thú vị này!

(PHAN CÔNG TUẤN ghi ngày 9/11/2026)