Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 2)

11/08/2026

Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 2)

6. HƯ PHIỀN BẤT THỤY (Phiền nhiệt do hư, khiến không ngủ được)

Linh Khu nói:

Hoàng Đế hỏi:

“Người ta mắt không nhắm, không thể nằm ngủ được, là do khí nào khiến nên như vậy?”

Bá Cao đáp:

“Vệ khí ban ngày vận hành ở phần Dương, ban đêm vận hành ở phần Âm; thường theo bộ phận kinh Túc Thiếu Âm mà vận hành qua Ngũ tạng Lục phủ.

Nay nếu Quyết khí lưu trú ở Tạng Phủ, thì Vệ khí chỉ bảo vệ ở bên ngoài mà không thể nhập vào phần Âm.

Vệ khí vận hành ở Dương thì Dương khí thịnh; Dương khí thịnh thì Dương Kiều đầy, không thể nhập vào Âm; Âm khí vì thế hư, cho nên mắt không nhắm được.

Cho uống một tễ Bán hạ thang, Âm Dương đã được thông đạt thì người bệnh lập tức có thể nằm ngủ.

Phương thuốc như sau:

Lấy 8 thăng nước chảy từ nguồn cách xa ngàn dặm, khuấy hất lên xuống vạn lần, lấy phần nước trong 5 thăng đem đun.

Dùng củi lau làm nhiên liệu. Khi nước sôi, cho 1 thăng gạo nếp và 5 hợp Bán hạ đã chế vào.

Đun nhỏ lửa từ từ cho đến khi còn 1 thăng rưỡi, bỏ bã. Uống một chén nhỏ, ngày ba lần; từ từ tăng lượng dùng, lấy mức biết được bệnh đã thuyên giảm làm giới hạn.

Nếu bệnh mới phát, uống thuốc rồi đắp chăn nằm nghỉ, khi ra mồ hôi thì bệnh khỏi.

Nếu bệnh đã lâu, uống ba lần thì khỏi.

Định nghĩa Hư phiền

Thân thể không cảm thấy nóng, nhưng đầu váng mắt mờ, đau nhức; miệng khô, họng ráo mà không khát; tinh thần tỉnh táo mà không ngủ được —đó đều là triệu chứng của Hư phiền.

《Tam Nhân》

Sau đại bệnh, nếu xuất hiện Hư phiền không ngủ, chủ trị bằng Ôn Đởm thang.

Trường hợp nặng, dùng Ích Nguyên tán, gia thêm Chu sa, Ngưu hoàng mà uống.

《Nhập Môn》

Hư phiền do chỉ cảm thấy nóng

Nếu chỉ cảm thấy nóng đơn độc, đó là Hư phiền.

Đứng hay nằm đều không yên, ngủ cũng không được yên giấc, gọi là phiền.

Nên dùng Trúc diệp Thạch cao thang hoặc Toan táo nhân thang.

《Nhập Môn》

Hai loại mất ngủ

Mất ngủ có hai loại:

Một là sau đại bệnh cơ thể hư yếu;

Hai là người tuổi cao, Dương khí suy mà không ngủ được.

Những trường hợp này dùng Lục quân tử thang, gia Toan táo nhân sao và Hoàng kỳ.

Nếu đàm ở kinh Đởm, khiến Thần không trở về chỗ của nó, dẫn đến không ngủ được, thì dùng Ôn Đởm thang, gia Nam tinh và Toan táo nhân sao.

《Y Giám》

Bản chất của Hư phiền

Hư phiền là trạng thái trong vùng tâm hung bứt rứt, phiền nhiễu mà không yên.

Nội Kinh nói: “Âm hư thì sinh nội nhiệt.”

Hư phiền ngày nay phần nhiều là do Âm hư sinh nội nhiệt mà thành.

Vì vậy, sau khi Thương hàn dùng phép thổ, hạ, cũng như sau Hoắc loạn nôn mửa, tiêu chảy, khiến tân dịch khô kiệt, thường xuất hiện chứng Hư phiền.

《Y Giám》

Các bài thuốc trị Hư phiền bất thụy

Hư phiền không ngủ, nên dùng:

• Ninh chí cao 寧志膏
• Toan táo nhân thang 酸棗仁湯
• Cao chẩm vô ưu tán 高枕無憂散
• Trân châu mẫu hoàn 眞珠母丸
• Độc hoạt thang 獨活湯

Nếu lao tâm khiến Đởm lạnh, ban đêm nằm mà không ngủ được, dùng Định chí hoàn, gia Toan táo nhân sao, Bá tử nhân sao, lấy Chu sa và Nhũ hương làm áo ngoài viên thuốc; mỗi lần có thể dùng 50 viên, uống với nước sắc Đại táo.

Gia vị Ôn Đởm thang cũng chủ trị chứng này.

《Y Giám》

Đối với các chứng điên cuồng không ngủ, và Thương hàn không ngủ, xem ở các môn tương ứng.

Thành phần, chủ trị các bài thuốc:

1. Toan táo nhân thang (bài 1)

Chủ trị Hư phiền không ngủ, và Hư phiền không ngủ sau khi Thương hàn dùng phép thổ, hạ.

Thành phần

• Thạch cao 石膏: 2 tiền 5 phân
• Toan táo nhân sao 酸棗仁: 1 tiền 5 phân
• Nhân sâm 人參: 1 tiền 5 phân
• Tri mẫu 知母: 1 tiền
• Xích phục linh 赤茯苓: 1 tiền
• Cam thảo 甘草: 1 tiền
• Quế tâm 桂心: 5 phân

Các vị tán nhỏ, chia thành một thang, sắc với 3 lát Sinh khương, uống.

《Nhập Môn》

2. Ôn đởm thang

Chủ trị:

• Tâm Đởm hư khiếp;
• Gặp việc gì cũng dễ kinh sợ;
• Ngủ hay mộng không lành;
• Hư phiền không ngủ được.

Thành phần

• Bán hạ 半夏: 2 tiền
• Trần bì 陳皮: 2 tiền
• Bạch phục linh 白茯苓: 2 tiền
• Chỉ thực 枳實: 2 tiền
• Thanh trúc nhự 青竹茹: 1 tiền
• Cam thảo 甘草: 5 phân

Tán nhỏ thành một thang, sắc với 5 lát Sinh khương và 2 quả Đại táo, uống.

Kinh quý, hoảng hốt, thất chí, không ngủ được, đều là do đàm dãi tràn vào Tâm; nên điều trị đàm khí, bài thuốc này chủ trị.

《Y Giám》

3. Gia vị Ôn đởm thang

Phép trị giống như trên.

Thành phần

• Bán hạ 半夏: 3 tiền 5 phân
• Trần bì 陳皮: 2 tiền 2 phân
• Trúc nhự 竹茹: 1 tiền 5 phân
• Chỉ thực 枳實: 1 tiền 5 phân
• Toan táo nhân sao 酸棗仁: 1 tiền
• Viễn chí 遠志: 1 tiền
• Ngũ vị tử 五味子: 1 tiền
• Nhân sâm 人參: 1 tiền
• Thục địa hoàng 熟地黃: 1 tiền
• Bạch phục linh 白茯苓: 1 tiền
• Cam thảo 甘草: 1 tiền

Các vị cắt nhỏ, chia thành 2 thang, sắc mỗi thang với 5 lát Sinh khương, 2 quả Đại táo.

Đây chính là Ôn Đởm thang nói trên, được gia thêm Toan táo nhân, Ngũ vị tử, Viễn chí, Nhân sâm và Thục địa hoàng.

Người Tâm Can khí huyết hư đặc biệt thích hợp dùng bài này.

《Hồi Xuân》

4. Ninh chí cao

Chủ trị Hư phiền không ngủ được, hoặc nằm mộng thấy đi vào những nơi nguy hiểm, nằm ngủ không yên.

Thành phần

• Toan táo nhân sao 酸棗仁: 2 lạng
• Nhân sâm 人參: 1 lạng
• Chu sa 朱砂: 5 tiền
• Nhũ hương 乳香: 2 tiền 5 phân

Tán thành bột, luyện mật làm hoàn, mỗi viên lớn bằng hạt đạn.

Mỗi lần dùng một viên, hòa tan với rượu ấm rồi uống; cũng có thể dùng với nước sắc Đại táo.

《Cục Phương》

5. Một phương dành cho phụ nữ mất máu nhiều

Phụ nữ mất máu quá nhiều, khiến Tâm thần không yên, không thể nằm ngủ.

Dùng:

• Chu sa
• Toan táo nhân sao
• Nhân sâm
• Bạch phục thần
• Hổ phách

mỗi vị 7 tiền 5 phân,

và Nhũ hương 2 tiền.

Tán thành bột. Mỗi lần dùng 1 tiền, hòa với nước sắc Đăng tâm và Táo mà uống.

《Đại Toàn Lương Phương》

6. Toan táo nhân thang (bài 2)

Chủ trị cả không ngủ và ngủ nhiều.

Dùng:

• Toan táo nhân sao sơ
• Nhân sâm
• Bạch phục linh

ba vị bằng nhau.

Tán thành bột. Mỗi lần dùng 1 tiền, sắc với 1 chén nước, đến khi còn 7 phần.

Nếu muốn ngủ thì uống lạnh.

Nếu không muốn ngủ thì uống ấm/nóng.

《Y Giám》

[Đây là một chi tiết đặc biệt thú vị: cùng một phương, chỉ thay đổi nhiệt độ khi uống mà sách quy định hai mục đích trái ngược nhau: trợ ngủ hoặc giảm ngủ.]

7. Cao chẩm vô ưu tán

“Gối cao không lo”

治心膽虛怯，晝夜不睡，百方不效，服此如神。

Chủ trị Tâm Đởm hư khiếp, ngày đêm không ngủ, trăm phương đều không hiệu quả; dùng bài này thì hiệu nghiệm như thần.

Thành phần

• Nhân sâm 人參: 5 tiền
• Thạch cao 石膏: 3 tiền
• Trần bì 陳皮: 1 tiền
• Bán hạ 半夏: 1 tiền
• Bạch phục linh 白茯苓: 1 tiền
• Chỉ thực 枳實: 1 tiền
• Trúc nhự 竹茹: 1 tiền
• Mạch môn đông 麥門冬: 1 tiền
• Long nhãn nhục 龍眼肉: 1 tiền
• Cam thảo 甘草: 1 tiền
• Toan táo nhân sao 酸棗仁: 1 tiền

Cắt nhỏ, chia thành 2 thang, sắc với nước mà uống.

《Y Giám》

8. Trân châu mẫu hoàn

Chủ trị Thần và Hồn không yên, kinh quý, không ngủ được.

Thành phần

• Trân châu mẫu 珍珠母: 7 tiền 5 phân
• Thục địa hoàng 熟地黃: 1 lạng 5 tiền
• Đương quy 當歸: 1 lạng 5 tiền
• Nhân sâm 人參: 1 lạng
• Toan táo nhân sao 酸棗仁: 1 lạng
• Bá tử nhân 柏子仁: 1 lạng
• Tê giác 犀角: 1 lạng
• Bạch phục thần 白茯神: 1 lạng
• Trầm hương 沈香: 5 tiền
• Long xỉ 龍齒: 5 tiền

Tán thành bột, luyện mật làm hoàn, kích thước bằng hạt ngô đồng; bên ngoài bao Chu sa.

Mỗi lần dùng 40–50 viên, uống với nước sắc Bạc hà, ngày hai lần.

Ý nghĩa phối ngũ đặc biệt

Trong phương này, Trân châu mẫu làm Quân dược, Long xỉ làm Tá dược.

Trân châu mẫu là vị đứng đầu trong các vị thuốc nhập Can kinh; Long xỉ cũng vậy.

Người ta đều biết Long xỉ và Hổ tình là thuốc trấn Tâm, nhưng lại không biết rằng:

Long xỉ làm yên Hồn; Hổ tình làm định Phách.

Rồng có khả năng biến hóa, nên Hồn thường du động mà không định.

Hổ có tính chuyên tĩnh, nên Phách dừng lại mà có chỗ giữ.

Nếu Phách không yên, nên dùng Hổ tình.

Nếu Hồn phi dương, dao động không yên, nên dùng Long xỉ.

《Bản Sự》

9. Độc hoạt thang

Chủ trị các chứng giống như trên.

Thành phần

• Độc hoạt 獨活
• Khương hoạt 羌活
• Nhân sâm 人參
• Tiền hồ 前胡
• Tế tân 細辛
• Bán hạ 半夏
• Sa sâm 沙參
• Ngũ vị tử 五味子
• Bạch phục linh 白茯苓
• Toan táo nhân sao 酸棗仁
• Cam thảo 甘草

Mỗi vị 7 phân.

Cắt nhỏ thành một thang, sắc với 3 lát Sinh khương và 1 quả Ô mai, uống.

《Bản Sự》

[虛煩不睡]

靈樞曰黃帝問曰人之目不瞑不臥者何氣使然伯高對曰衛氣晝日行於陽夜行於陰常從足少陰之分間行於五藏六府今厥氣客於藏府則衛氣獨衛其外不得入於陰行於陽則陽氣盛陽氣盛則陽蹻陷不得入於陰陰氣虛故目不瞑飮以半夏湯一劑陰陽已通其臥立至其方以流水千里外者八升揚之萬遍取其淸五升煮之炊以葦薪火沸置盐米一升治半夏五合徐炊令竭爲一升半去其渣飮汁一小盃日三稍益以知爲度其病新發者覆盃則臥汗出則已矣久者三飮而已也

身不覺熱頭目昏疼口乾咽燥而不渴淸淸不寐皆虛煩也《三因》○大病後虛煩不睡溫膽湯主之甚者益元散(方見暑門)加朱砂牛黃服之《入門》

但獨熱者虛煩也起臥不安睡不穩謂之煩宜竹葉石膏湯(方見寒門)酸棗仁湯《入門》

不寐有二種大病後虛弱及年高人陽衰不寐者六君子湯(方見痰門)加炒酸棗仁黃妉如痰在膽經神不歸舍而不寐者溫膽湯加南星酸棗仁炒《醫鑑》 虛煩者心胸煩擾而不寧也內經曰陰虛則內熱今之虛煩多是陰虛生內熱所致是故傷寒吐下後及藿亂吐瀉後津液枯竭多有虛煩之證《醫鑑》

虛煩不睡宜寧志膏酸棗仁湯高枕無憂散眞珠母元獨活湯勞心膽冷夜臥不睡定志元(方見神門)加酸棗仁炒栢子仁炒朱砂乳香爲衣棗湯可五十丸加味溫膽湯亦主之《醫鑑》癲狂不睡傷寒不睡(並見各門)

酸棗仁湯

治虛煩不睡及傷寒吐下後虛煩不睡石膏二錢半酸棗仁炒人參各一錢半知母赤茯巔甘草各一錢桂心五分右犫作一貼薑三片水煎服《入門》

溫膽湯

治心膽虛怯觸事易驚夢寐不祥虛煩不得睡半夏陳皮白茯巔枳實各二錢靑竹茹一錢甘草五分右犫作一貼薑五片棗二枚水煎服《醫鑑》驚悸煨盔失志不寐皆是痰涎沃心宜理痰氣此藥主之《醫鑑》

加味溫膽湯

治法同上半夏三錢半陳皮二錢二分竹茹枳實各一錢半酸棗仁炒遠志五味子人參熟地黃白茯巔甘草各一錢右犫分作二貼薑五片棗二枚水煎服《回春》○前方可酸棗仁五味子遠志人參熟地黃也心肝氣血虛者尤宜服之

寧志膏

治虛煩不得睡或夢涉危險睡臥不寧酸棗仁炒二兩人參一兩朱砂五錢乳香二錢半右爲末煉蜜和丸彈子大每一丸溫酒化下大棗湯亦可《局方》⃝婦人失血過多心神不安不得睡臥朱砂酸棗仁炒人參白茯神琥珀各七錢半乳香二錢右爲末每一錢燈心棗子煎湯調下《大全良方》

酸棗仁湯

治不睡及多睡酸棗仁微炒人參白茯巔各等分右爲末每一錢水一盞煎至七分如要睡卽冷服如不要睡卽熱服《醫鑑》

高枕無憂散

治心膽虛怯晝夜不睡百方不效服此如神人參五錢石膏三錢陳皮半夏白茯巔枳實竹茹麥門冬龍眼肉甘草各一錢半酸棗仁炒一錢右犫分作二貼水煎服《醫鑑》

眞珠母丸

治神魂 不寧驚悸不得睡眞珠母七錢半熟地黃當歸各一兩半人參酸棗仁炒栢子仁犀角白茯神各一兩沈香龍齒各五錢右爲末蜜丸梧子大朱砂爲衣每四五十丸薄荷湯下日二服此方 眞珠母爲君龍齒佐之眞珠母入肝經爲第一龍齒與肝同類也龍齒虎睛人皆以爲鎭心藥殊不知龍齒安魂虎睛定魄龍能變化故魂遊而不定虎能專靜故魄止而有守若魄不寧者 宜用虎睛魂飛揚者宜用龍齒《本事》

獨活湯

治同上獨活羌活人參前胡細辛半夏沙參五味子白茯巔酸棗仁炒甘草各七分右犫作一貼薑三片烏梅一箇水煎服《本事》

(Còn nữa) 

Phan Công Tuấn sao lục và dịch