Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 1)

11/08/2026

Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 1)

LGT: Tìm đọc tài liệu về chứng Mất ngủ, thấy sách ĐÔNG Y BẢO GIÁM của Ngự y Hứa Tuấn (bản khắc của Triều Tiên năm 1613), kiệt tác y thư đã được UNESCO vinh danh là Di sản ký ức thế giới vào năm 2009, có nguyên một chương với tựa đề là MỘNG khá phong phú và lý thú.

Với sự trợ giúp của AI trong kỷ nguyên số, chúng tôi xin mạo muội dịch chương sách này và đăng làm nhiều kỳ trên website cá nhân. Hy vọng lần lượt sẽ cung cấp cho các đồng nghiệp một góc nhìn toàn diện về Y hoc Giấc ngủ theo Đông Y Bảo Giám.

Việc sao chép, dịch thuật cổ văn chắc không tránh khỏi sai sót, rất mong các bậc thức giả chỉ chính hiệu đính giúp bản dịch này. Xin trân trọng cám ơn!

P.C.T

1. HỒN PHÁCH VI MỘNG (Hồn và phách tạo thành giấc mộng)

Phàm mọi giấc mộng đều do Hồn và Phách tác động đến sự vật mà thành. Lại nói: Hình tiếp xúc với vật thì thành sự; Thần gặp vật thì thành mộng. 《Loại tụ》

Bậc Chân nhân thời xưa khi ngủ không nằm mộng. Không nằm mộng là bởi Thần được giữ gìn, tồn tại đầy đủ. 《Chính lý》

Tâm thực thì nằm mộng những việc đáng lo, đáng sợ, đáng kinh dị; Tâm hư thì Hồn Phách bay bổng, xáo trộn, mộng nhiều. Nên dùng Biệt ly tán và Ích khí an thần thang. 《Nhập môn》

Tà khí xâm nhập khiến Hồn Phách không yên là do huyết khí suy ít. Huyết khí suy ít thuộc về Tâm. Người Tâm khí hư thì thường sợ hãi, nhắm mắt muốn ngủ, nằm mộng thấy mình đi xa, khiến Tinh thần ly tán, Hồn Phách đi rong không đúng chỗ.

Âm khí suy thì thành điên (癲); Dương khí suy thì thành cuồng (狂). 《Trọng Cảnh》

Biệt ly tán: Trị bệnh Tâm phong, biểu hiện nam giới nằm mộng thấy nữ giới, nữ giới nằm mộng thấy nam giới. Nên dùng phương này để trừ tà, khiến không còn gặp lại trong mộng, vì vậy gọi là Biệt ly.

Bạch truật 1 lượng; Thiên hùng, Phụ tử, Nhục quế, Can khương, Thiến căn mỗi vị 3 tiền; Nhân vũ diệp, Tang ký sinh mỗi vị 5 tiền; Tế tân, Xương bồ mỗi vị 2 tiền.

Tất cả tán thành bột. Mỗi lần dùng 2 tiền, lúc bụng đói, hòa với nước đun sôi uống.

Nếu có nhiệt, bỏ Thiên hùng, Phụ tử, Can khương, Nhục quế; thêm Tri mẫu, Hoàng bá mỗi vị 3 tiền; Đương quy và Địa hoàng mỗi vị 5 tiền. 《Nhập môn》

Ích khí an thần thang

Trị chứng Tâm hư do thất tình và lục dâm tà cùng tác động, ban đêm nhiều mộng, ngủ nằm không yên, tinh thần hoảng hốt, kinh sợ hồi hộp.

Đương quy, Phục thần mỗi vị 1 tiền; Sinh địa hoàng, Mạch môn đông, Toan táo nhân sao, Viễn chí, Nhân sâm, Hoàng kỳ tẩm mật sao, Ngưu đảm Nam tinh, Trúc diệp mỗi vị 8 phân; Cam thảo, Hoàng liên mỗi vị 4 phân.

Các vị thái nhỏ, làm thành một thang, sắc với 3 lát Sinh khương và 2 quả Đại táo, uống. 《Hồi xuân》

[魂魄爲夢]

凡夢皆緣魂魄役物又曰形接而爲事神遇而爲夢《類聚》○古之眞人其寢不夢寢不夢者神存故也《正理》○心實則夢可憂可驚可怪之事虛則魂魄飛揚紛紜多夢宜別離散益氣安神湯《入門》

邪客使魂魄不安者血氣少也血氣少者屬於心心氣虛者其人多畏合目欲眠夢遠行而精神離散魂魄妄行陰氣衰者爲癲陽氣衰者爲狂《仲景》

別離散

治心風爲病男夢見女女夢見男宜此去邪使不復見故云別離白朮一兩天雄附子肉桂乾薑茜根各三錢茵芋葉桑寄生各五錢細辛菖蒲各二錢右爲末每二錢空心白湯調下熱者去雄附薑桂加知母黃栢各三錢當歸地黃各五錢《入門》

益氣安神湯

治七情六淫相感而心虛夜多夢寐睡臥不寧恍惚驚悸當歸茯神各一錢生地黃麥門冬酸棗仁炒遠志人參黃妉蜜炒牛膽南星竹葉各八分甘草黃連各四分右犫作一貼薑三片棗二枚水煎服《回春》

2. DÂM TÀ PHÁT MỘNG (tà khí quá mức làm phát sinh mộng)

Hoàng Đế hỏi:

“Dâm tà tản loạn lưu hành thì thế nào?”

Kỳ Bá thưa:

Chính và tà từ bên ngoài xâm nhập vào bên trong, nhưng chưa có chỗ lưu trú cố định; rồi lan vào các tạng, không có nơi nhất định, cùng vận hành với Vinh Vệ, cùng bay động với Hồn Phách, khiến người ta nằm ngủ không yên và hay nằm mộng.

Vì vậy:

Âm khí thịnh thì nằm mộng thấy vượt qua vùng nước lớn và sợ hãi.

Dương khí thịnh thì nằm mộng thấy lửa lớn thiêu đốt.

Âm Dương đều thịnh thì nằm mộng thấy chém giết lẫn nhau.

Phần trên thịnh thì nằm mộng bay; phần dưới thịnh thì nằm mộng rơi xuống.

Quá đói thì nằm mộng đi lấy vật gì đó; quá no thì nằm mộng đem vật cho người khác.

Ngũ tạng khí thịnh sinh mộng

Can khí thịnh thì nằm mộng tức giận.

Phế khí thịnh thì nằm mộng khóc than.

Tâm khí thịnh thì nằm mộng hay cười hoặc sợ hãi.

Tỳ khí thịnh thì nằm mộng ca hát vui vẻ, hoặc cảm thấy thân thể nặng nề, không thể cử động.

Thận khí thịnh thì nằm mộng thấy cột sống thắt lưng như chẻ đôi, không thể nối liền lại.

Tà khí lưu trú ở đâu thì sinh mộng tương ứng

Tà khí nghịch lưu trú ở Tâm thì nằm mộng thấy núi đồi và khói lửa.

Ở Phế thì nằm mộng bay bổng, thấy những vật kim loại kỳ lạ.

Ở Can thì nằm mộng thấy núi rừng cây cối.

Ở Tỳ thì nằm mộng thấy gò đồi, đầm nước lớn, nhà hư, mưa gió.

Ở Thận thì nằm mộng thấy đứng bên vực sâu rồi chìm đắm ở trong nước.

Ở Bàng quang thì nằm mộng thấy đi lang thang.

Ở Vị thì nằm mộng thấy ăn uống.

Ở Đại trường thì nằm mộng thấy ruộng đồng.

Ở Tiểu trường thì nằm mộng thấy làng xóm đông người, đường phố.

Ở Đởm thì nằm mộng thấy tranh đấu, kiện tụng hoặc tự làm thương tổn mình.

Ở bộ phận sinh dục thì nằm mộng thấy giao hợp.

Ở vùng gáy thì nằm mộng thấy bị chém đầu.

Ở cẳng chân thì nằm mộng thấy đi mà không tiến được, hoặc ở trong hang hốc, nơi đất sâu kín.

Ở đùi và tay thì nằm mộng thấy lễ bái, cúi chào, đứng lên.

Tà khí lưu ở vùng bàng quang và trực tràng thì trong mộng thường xuất hiện cảnh tượng tiểu tiện, đại tiện.《Linh khu》

Có một người phụ nữ thường nằm mộng giao hợp với quỷ thần, kinh sợ khác thường. Lại thường nằm mộng thấy thần đường, âm ty, thuyền bè, cầu cống. Tình trạng như vậy kéo dài 15 năm. Rốt cuộc không thể có thai; chữa trị bằng nhiều cách đều không hiệu quả.

Đới Nhân nói:

“Dương Hỏa thịnh ở phần trên, Âm Thủy thịnh ở phần dưới.”

Thấy quỷ thần là linh tượng của Âm; thần đường là nơi thuộc Âm; thuyền bè, cầu cống là những vật dụng thuộc Thủy.

Chẩn mạch hai tay, mạch Thốn đều trầm mà phục, biết rằng trong ngực có đàm thực.

Bèn cho ba lần làm cho thổ, ba lần công hạ, ba lần phát hãn. Chưa đầy mười ngày thì không còn nằm mộng nữa; một tháng sau thì có thai. 《Tử Hòa》

[淫邪發夢]

黃帝問 曰淫邪泮行奈何岐伯對曰正邪從外襲內而未有定舍反淫于藏不得定處與榮衛俱行與魂魄飛揚使人臥不安而喜夢是以陰氣盛則夢涉大水而恐懼陽氣盛則夢大火而燔灼陰 陽俱盛則夢相殺上盛則夢飛下盛則夢墮甚飢則夢取甚飽則夢與肝氣盛則夢怒肺氣盛則夢哭泣心氣盛則夢善笑恐畏脾氣盛則夢歌樂身體重不擧腎氣盛則夢腰脊兩解不屬

又曰厥氣客于心則夢見丘山烟火客于肺則夢飛揚見金鐵之寄物客于肝則夢山林樹木客于脾則夢見丘陵大澤壞屋風雨客于腎則夢臨淵沒居水中客于膀胱則夢遊行客于胃則夢飮食客于大腸則夢田野客于小腸則夢聚邑街衢客于膽則夢鬪訟自刳客于陰器則夢接內客于項則夢斬首客于脛則夢行陌陌走而不能前及居深地窌苑中客于股肱則夢禮節拜起客于胞 䐈則夢溲便《靈樞》

一婦人常夢與鬼神交驚硲異常及見神堂陰司舟楫橋梁如此十五年竟無姙娠諸治無效戴人曰陽火盛于上陰水盛于下見鬼神者陰之靈神堂者陰之所舟楫橋梁水之用也診之兩手寸脉皆沈而伏知其胸中有痰實也凡三涌三泄三汗不旬日而無夢一月而有娠《子和》

 3. NGŨ TẠNG HƯ THỰC VI MỘNG (Hư thực của ngũ tạng tạo thành giấc mộng)

Can khí hư thì nằm mộng thấy nấm hoặc các loại rau cỏ tươi; Can khí thực thì nằm mộng thấy nằm phục dưới gốc cây, không dám đứng dậy.

Tâm khí hư thì nằm mộng thấy cứu lửa, đồ vật dương tính; thực thì nằm mộng thấy lửa thiêu đốt.

Tỳ khí hư thì nằm mộng thấy đồ ăn thức uống không đủ; Tỳ khí thực thì nằm mộng thấy xây tường, lợp nhà.

Phế khí hư thì nằm mộng thấy những vật màu trắng, hoặc thấy người bị chém, đổ máu; Phế khí thực thì nằm mộng thấy cảnh đao binh chiến trường.

Thận khí hư thì nằm mộng thấy thuyền chìm, người chết đuối; Thận khí thực thì nằm mộng thấy tình trạng sợ hãi như sắp chết đuối trong nước.

《Nội Kinh》

[五藏虛實爲夢]

肝氣虛則夢見菌香生草實則夢伏樹下不敢起心氣虛則夢救火陽物實則夢燔灼脾氣虛則夢飮食不足實則夢築垣盖屋肺氣虛則夢見白物見人斬血藉藉實則夢見兵戰腎氣虛則夢見舟船溺人實則夢伏水中若有畏恐《內經》

 4. DƯƠNG KHÍ CHI XUẤT NHẬP VI NGỤ MỊ (Dương khí xuất nhập làm nên sự thức và ngủ)

Linh Khu nói: Vệ khí vận hành, ban ngày đi ở phần Dương thì mắt mở mà thức; ban đêm đi ở phần Âm thì mắt nhắm mà ngủ.

Trịnh Khang Thành nói:

Sự hô hấp của miệng và mũi thuộc về Hồn; sự sáng suốt, thông đạt của tai và mắt thuộc về Phách.

Nếu đem tai mắt đối với miệng mũi mà nói, thì miệng mũi thuộc Dương, tai mắt thuộc Âm.

Nếu đem tai, mắt, miệng, mũi đối với Tạng Phủ mà nói, thì tai mắt miệng mũi thuộc Dương, Tạng Phủ thuộc Âm.

Vì vậy, khi Dương khí vận hành ở phần Dương 25 độ bên ngoài cơ thể, thì tai, mắt, miệng, mũi đều nhận được Dương khí; nhờ đó có thể nhận biết, nhìn, nghe, vận động, mà tỉnh thức.

陽氣行陰分二十五度於藏府之內，則耳目口鼻無陽氣運動，所以不能知覺而寐矣。

Khi Dương khí vận hành ở phần Âm 25 độ bên trong Tạng Phủ, thì tai, mắt, miệng, mũi không có Dương khí vận động; vì vậy không thể nhận biết, cảm giác, do vậy mà ngủ.

Sự sáng suốt của giác quan, há chẳng phải do Dương khí làm nên hay sao?

《Nhập môn》

[陽氣之出入爲寤寐].

靈樞曰衛氣之行晝行於陽則目張而寤夜行於陰則目瞑而寐

鄭康成曰口鼻之呼吸爲魂耳目之聰明爲魄以耳目與口鼻對言則口鼻爲陽耳目爲陰以耳目口鼻與藏府對言則耳目口鼻爲陽藏府爲陰故陽氣行陽分二十五度於身體之外則耳目口鼻皆受陽氣所以能知覺視聽動作而寤矣陽氣行陰分二十五度於藏府之內則耳目口鼻無陽氣運動所以不能知覺而寐矣聰明者豈非陽氣爲之乎《入門》

5. HÔN TRẦM ĐA THỤY (Hôn trầm, ngủ nhiều)

Linh Khu nói:

Kinh Túc Thái Dương có nhánh đi qua gáy vào trong não, trực thuộc gốc của mắt, gọi là nhãn hệ, nằm giữa hai gân ở vùng gáy.

Khi vào não, kinh này phân ra thành Âm Kiều và Dương Kiều. Âm Dương giao nhau: Dương vào Âm, Âm ra Dương, giao hội ở khóe mắt (đáng lẽ là khóe mắt trong).

Dương khí thịnh thì mắt mở lớn; Âm khí thịnh thì mắt nhắm lại.

Nếu Vệ khí không thể nhập vào phần Âm, thường lưu lại ở phần Dương.

Vệ khí lưu ở Dương thì Dương khí đầy; Dương khí đầy thì Dương Kiều thịnh, không thể nhập vào Âm, vì vậy mắt không nhắm được.

Lại nói:

Nếu Vệ khí lưu ở Âm, không thể vận hành ra Dương, thì Âm khí thịnh. Âm khí thịnh thì Âm Kiều đầy, không thể nhập vào Dương, vì vậy mắt nhắm lại.

《Nhập môn》

Mất ngủ và ngủ nhiều trong các chứng Thương hàn

Trong Thương hàn, nếu tà khí truyền vào Âm thì thường ngủ nhiều; lờ mờ, nhắm mắt là vì Âm chủ sự đóng kín (hợp); lẳng lặng, không muốn nói là vì Âm chủ sự tĩnh.

Nếu chứng Thái Dương đã giải mà người bệnh vẫn ngủ nhiều thì không cần dùng thuốc.

Nếu chứng Dương Minh, nhiệt ẩn phục ở bên trong mà người bệnh ngủ nhiều, nên dùng Tiểu Sài hồ thang.

(Phương thuốc xem ở phần Hàn môn.)

Thiếu Âm chỉ muốn ngủ

Chứng Thiếu Âm, mạch vi, tế, chỉ muốn ngủ.

Bởi vì thức thì Vệ khí vận hành ở Dương, ngủ thì vận hành ở Âm, mà sự vận hành ấy tất bắt đầu từ Túc Thiếu Âm; vì vậy bệnh Thiếu Âm có biểu hiện chỉ muốn ngủ.

Nên dùng Phục linh Tứ nghịch thang để bổ ích Âm khí, hồi phục Dương khí.

(Phương thuốc xem ở phần Hàn môn.)

Sau khi phát hãn mà xuất hiện hôn trầm

Hoặc trong bệnh nhiệt, sau khi được phát hãn, nếu mạch trầm tế, thân thể lạnh, thích nằm, hôn trầm, bất tỉnh, thì cũng phải lập tức dùng Tứ nghịch thang, làm cho tứ chi ấm trở lại.

Nếu không, có trường hợp ngủ mê sâu rồi chết.

Ngủ sau khi đã hãn hoặc hạ

Chỉ riêng trường hợp sau khi phát hãn hoặc công hạ mà ngủ yên, thì đó là dấu hiệu chính khí đã hồi phục, không cần dùng thuốc.

《Nhập môn》

Phong ôn thì ngủ nhiều.

Hồ hoặc thì ngủ nhiều.

(Các chứng này đều được nói ở những phần tương ứng.)

[昏沈多睡]

靈樞曰足太陽有通項入于腦者正屬目本名曰眼系在項中兩筋間入腦乃別陰蹻陽蹻陰陽相交陽入陰陰出陽交于目銳潮(當作目內潮)陽氣盛則瞋目陰氣盛則瞑目

衛氣不得入於陰常留於陽留於陽則陽氣滿陽氣滿則陽蹻盛不得入於陰故目不瞑又曰衛氣留於陰不得行於陽留於陰則陰氣盛陰氣盛則陰蹻滿不得入於陽故目閉《入門》

傷寒之邪傳入陰則多眠昏昏閉目者陰主闔也默默不欲言者陰主靜也太陽證已解而多眠者不必藥也陽明證熱伏於裏而多眠者宜小柴胡湯(方見寒門)少陰之證脉微細但欲寐盖寤則行陽寐則行陰必從足少陰始故少陰病但欲寐宜茯令四逆湯(方見寒門)以益陰回陽或熱病得汗後脉沈細身冷喜臥昏沈不省亦急與四逆湯令四肢溫不爾有熟睡而死者惟汗下後双眠者爲正氣已復不必藥也《入門》

風溫多眠孤惑多眠 (並見本門)

(Còn nữa)

Phan Công Tuấn sao lục và dịch