Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

6. Ds Nguyễn Đức Bôn ( 1954) và anh Ngô Văn Đẩu (1946) – Người xây dựng Trại Trà Linh và âm thầm bảo tồn và phát triển Sâm

Ds Nguyễn Đức Bôn tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội năm 1977 và được phân công vào công tác ở Ty Y tế QN-ĐN, tại Trạm Nghiên cứu Dược liệu (NCDL).

Ngày 4/01/1979, tại Quyết định số 01/QĐ-UB, Ủy ban nhân dân Tỉnh QN-ĐN cho phép thành lập Trại Dược liệu Trà Linh, trực thuộc Trạm NCDL, với 30 biên chế. Trạm có nhiệm vụ bảo vệ và  trồng cây Sâm Ngọc Linh và một số cây thuốc di thực quý, phù hợp với đất đai, khí hậu vùng cao.

Ds Nguyễn Đức Bôn là người đầu tiên được phân công Phụ trách Trại Dược liệu Trà Linh . Ngay sau khi có Quyết định, Trạm phân công 4 người lên Trà Linh để xây dựng Trại, gồm có Ds Nguyễn Đức Bôn, Ds Võ Đông Trang và hai Dược tá là Đoàn Ngọc Năm và Hứa Công Danh. Các anh có nhiệm vụ xây dựng cơ sở ban đầu của Trại, tuyển mộ công nhân tại địa phương, tổ chức và hướng dẫn các hoạt động của Trại. Chỉ với 4 người, các anh đã làm được nhiều việc:

• Xây dựng Trại, đã chọn vị trí đặt Trại tại một địa điểm gần Nóc Măng Lùng, thôn 2 Trà Linh. Tại đây, anh em đã làm 2 nhà 7 gian bằng vật liệu tại chỗ. Sát bên cạnh nhà, các anh đã tạo ra một khu để trồng thí nghiệm cây Sâm.

• Tuyển nhân viên: Đã tiến hành tuyển công nhân từ số thanh niên tại địa phương Đến ngày 2/4/1979, đã tuyển được 22 người.
• Tổ chức bảo vệ Sâm tự nhiên. Lúc đầu, Trại lập ra 6 điểm, gọi là “chốt”, trong đó chốt ở Trà Cang là xa nhất. Tại mỗi “chốt” đều có bố trí người trực, canh giữ. Sau sự kiện anh Hứa Công Danh bị mất trên đường từ Trà Cang qua các chốt ở Trà Linh để phát lương cho anh em, số chốt được rút lại. Sau này, Trại chủ yếu còn một chốt ở Ngọc Đỏ (thuộc Trà Linh).
• Tiến hành trồng thí nghiệm. Công việc này được tiến hành bằng cách thu các cây mọc hoang từ một số chốt, đem về trồng tại khu vực trồng của Trại, cũng như một số điểm ở rừng gần trại (bán tự nhiên). Các anh chủ trương không sử dụng phân bón trong việc trồng trọt, mà chỉ sử dụng đất mùn của rừng. Đến ngày 15/6/1979, đã trồng thử được 2499 cây.

Ds Nguyễn Đức Bôn chỉ công tác ở Trại một thời gian ngắn, đến cuối năm 1979. Tuy nhiên, anh là người đầu tiên xây dựng lên cơ ngơi của Trại, tổ chức và hướng dẫn các hoạt động của Trại, khởi đầu cho việc bảo vệ cây Sâm mọc hoang và bắt đầu việc trồng thí điểm, đặt nền móng cho những năm sau.

Anh Ngô văn Đẩu vốn là một Dược tá, sau Giải phóng, anh công tác tại Công ty Dược phẩm Tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Năm 1977, Trạm Nghiên cứu Dược liệu tiến hành nghiên cứu, di thực cây Bạc Hà về trồng tại QN-ĐN. Do thiếu nhân lực, Trạm đề nghị Ty bổ sung thêm người và anh là một trong 2 người được điều chuyển từ Công ty qua Trạm. Ở Trạm NCDL, anh tham gia vào việc nghiên cứu trồng Bạc Hà thành công và sau này tiếp tục phát triển ra các địa phương khác trong Tỉnh. Sau Bạc Hà, anh tham gia vào việc nghiên cứu chưng cất Tinh dầu Quế ở Phước Sơn, cũng đạt kết quả tốt, phục vụ cho việc phát triển và thu mua Tinh dầu Quế của Công ty Dược Liệu QN-ĐN trong những năm sau đó. Anh được Trạm cử đi học Trung cấp Nông nghiệp ở Trường Trung cấp Nông nghiệp QN-ĐN đóng tại Vĩnh Điện.

Cuối năm 1981, Trạm NCDL cử anh làm Trưởng Trại Dược liệu Trà Linh, thay cho Ds Nguyễn Trọng chuyển công tác về TP. HCM. Từ đó đến hết năm 1996 là 16 năm, Trại DL Trà linh chuyển qua 3 đơn vị chủ quản, (1979 – 1987: trực thuộc Trạm NCDL, 1987- 1992: trực thuộc XNLH Dược, 1992-1996: Trực thuộc Công ty Dược phẩm Quảng Nam-Đà Nẵng) anh vẫn gắn bó với Trại cùng với các anh chị em công nhân người địa phương.

Trong thời gian phụ trách Trại, anh Ngô Văn Đẩu cùng với anh chị em công nhân của Trại đã kiên trì làm các công việc:

• Tiếp tục công việc bảo vệ nguồn Sâm mọc hoang và trồng thí điểm. Trại chủ trương thu gom Sâm mọc hoang ở các “chốt”, dồn lại ở “chốt” 2 (Ngọc Đỏ – thuộc Trà Linh). Khoảng thời gian này, ở “chốt” Ngọc Đỏ có khoảng 1.500 cây.
• Về trồng trọt, Trại thu các cây mọc hoang đem về trồng thí điểm tại Vườn của Trại cũng như một vài địa điểm lân cận. Trong việc trồng trọt, Trại không sử dụng phân bón, chỉ sử dụng mùn đất lấy từ khu vực đầu các con suối đem về. Tổng số cây Trại quản lý, khoảng 100.000 cây, với độ tuổi từ 1-5 tuổi. Trong thời gian này, Trại có thu hoạch Sâm củ, với tổng số lượng là 78,5 kg (khô).
• Một hoạt động khác là Trại bắt đầu hướng dẫn việc trồng Sâm cho một số Hộ gia đình, coi đây như là một giải pháp để giúp cho việc bảo vệ nguồn Sâm được tốt hơn và cũng là cách đem lại lợi ích trực tiếp cho đồng bào địa phương.
• Trại cũng có tham gia đề tài nghiên cứu phát triển Sâm Ngọc Linh, do Sở Khoa học – công nghệ Tỉnh Quảng Nam chủ trì và có báo cáo trong Đề tài này.
• Đối với Dược liệu khác. Trại đã nghiên cứu trồng các cây Dược liệu vùng ôn đới, di thực từ phía Bắc: Đương Quy, Xuyên Khung, Mộc Hương, Tục Đoạn. Các cây này đề phát triển tốt và Trại đã xây dựng các quy trình Nhân giống, Trồng trọt và sơ chế.
• Trong thời gian này, Trại có trồng thử cây Papaver somniferum (giống do một đ/c Lãnh đạo Nhà nước giao). Cây phát triển tốt, đã thu hoạch được nhựa. Tuy nhiên, do chủ trương thay đổi, Trại đã phá hủy toàn bộ cây này.

Anh Ngô Văn Đẩu là người giữ cho mạch bảo tồn và phát triển Sâm Ngọc Linh trong một thời gian dài, mặc dầu không có các Chủ trương đột phá nào đối với cây Sâm Ngọc Linh.

Từ năm 1997, khi chia tách Quảng Nam và Đà Nẵng, Trại Dược liệu Trà Linh được giao cho Công ty Dược –Vật tư Y tế Quảng Nam quản lý. Trong suốt thời gian này, chúng tôi không có được các tư liệu về đầu tư, phát triển cây Sâm, chỉ biết Công ty Dược – VTYT Quảng Nam có đưa ra thị trường sản phẩm Rượu Sâm Ngọc Linh. Năm 2003, Sở Y tế Quảng Nam phối hợp với Viện Dược liệu có tổ chức một Hội thảo về Bảo tồn và phát triển Sâm Ngọc Linh (tôi có tham gia và có tham luận tại Hội thảo này). Tuy nhiên, trong những năm đó cũng chưa tìm thấy chủ trương nào đột phá đối với cây Sâm.

Suốt từ năm 1979 cho đến trước năm 2005, Trại Dược liệu Trà Linh thuộc sự quản lý của các đơn vị Dược, thuộc Sở Y tế và đều là Doanh nghiệp Nhà nước. Sau khi Công ty Dược-VTYT Quảng Nam được Cổ phần hóa (51% vốn Nhà nước) và nhất là từ năm 2013, khi SCIC quyết định bán 51% vốn Nhà nước cho tư nhân, vấn đề Trại Dược liệu Trà Linh thuộc sở hữu của ai, được đặt ra một cách gay gắt, thậm chí dẫn tới kiện tụng. UBND Tỉnh Quảng Nam kiên quyết bảo vệ ý kiến của mình, thu hồi Trạm Dược liệu Trà linh, giao về cho TT phát triển Sâm và Dược liệu Quảng Nam (Quyết định số 3337/QĐ-UBND, ngày 29/10/2013).

(Còn 1 kỳ cuối)

Tác giả: DS. Đống Việt Thắng