Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

DÂY QUAI BỊ

11/06/2026

Dây quai bị còn có tên Tứ thư xấu, Dây ung xương, Ô liêm mẫu.

Hầu hết các tài liệu ở Việt Nam ghi tên khoa học Tetrastigma strumarium (Planch.) Gagnep hoặc T. crassipes Planch. var. strumarium Planch.

Nhưng theo tra cứu của chúng tôi đó là đồng danh của tên hợp lệ chính thức hiện nay là Tetrastigma pachyphyllum (Hemsl.) Chun, thuộc họ Nho – Vitaceae. Tên Trung Quốc là 厚叶崖爬藤 (Nhai ba đằng lá dày).

Dây quai bị là một loài dây leo thường mọc xen lẫn trong các bụi rậm ở làng quê, trên đồi, bờ nương rẫy, hoặc rìa rừng ẩm. Tại thôn An Tân xã Hòa Phong (nay là xã Hòa Vang), tôi từng gặp dây quai bị leo trên những bụi tre cao 5-7.

Dây leo có thân dẹt, sần sùi, cành có dạng gần trụ tròn, có lỗ bì và các khía dọc. Tua cuốn mọc đối diện lá và không phân nhánh. Lá kép mọc so le, gồm 5 lá chét không đều, đôi khi chỉ có 3; lá chét dày, hình bầu dục, dài khoảng 6-7 cm, rộng 3-4 cm, gốc tròn, đầu tù hơi nhọn, lá giữa to hơn, mép khía răng, mặt trên lá phủ lớp bàng bạc, gân giữa nổi rõ.

Cụm hoa mọc ở đầu cành hoặc ở nách lá, tạo thành ngù phân nhánh. Hoa nhỏ, màu trắng, có lớp lông mềm. Đài hoa hình đấu, có rang rất nhỏ, phủ lông mịn; tràng hoa có 4 cánh mỏng. Nhị hoa mang bao phấn tròn, bầu có dạng hình cầu.

Quả mọng, có hình cầu hoặc hình trứng, màu vàng nhạt, bên trong chứa 2-3 hạt, hạt có phần đầu hơi khuyết.

Mùa hoa quả từ tháng 5 đến tháng 11.

Dây quai bị thường phân bố ở các khu vực cận nhiệt đới và nhiệt đới tại châu Á, từ Đài Loan, Hải Nam, miền nam Trung Quốc đến các quốc gia Đông Dương và Philippines. Ở Việt Nam, loài này phổ biến tại các tỉnh vùng núi (dưới 1500 m), trung du và đồng bằng. Cây ưa ánh sáng, thích môi trường ẩm nhưng cũng có khả năng chịu hạn.

Theo Đông y, dây, cành và lá, có thể thu hái quanh năm để làm thuốc. Lá của dây quai bị dùng để chữa sốt, đau đầu, viêm tai giữa, kiết lỵ, gãy xương, quai bị và mụn nhọt. Liều lượng: 20-50g/ngày, có thể giã nát lấy nước uống hoặc sắc uống. Đối với dùng ngoài, lá được giã nát để đắp.

Dưới đây là một số bài thuốc dùng Dây quai bị theo sách “Cây Thuốc Và Động Vật Làm Thuốc ở Việt Nam” của Viện Dược liệu.

1. Chữa sốt, đau đầu: Lá tươi 50g, rửa sạch, giã nát, vắt lấy nước uống. Phần bã được dùng để xoa bóp toàn thân như phương pháp đánh gió.

2. Chữa gãy xương, đụng giập: Lá dây quai bị 50g, củ sả 50g, lá đại bi 30g, lá dâu tằm 30g, lá náng hoa trắng 30g, gà con mới nở 1 con, xôi nếp 20g, muối 3g. Tất cả nguyên liệu tươi được giã nát, nắm thành bánh và đắp vào chỗ xương đã được nắn đúng vị trí. Thay thuốc mỗi 2 ngày, áp dụng 3-4 lần.

3. Chữa mụn nhọt, quai bị, vết thương do đụng giập: Lá tươi 50-100g, rửa sạch, giã nát và đắp lên vùng bị tổn thương.

4. Chữa viêm tai giữa: Lá tươi 30-50g, rửa sạch, giã nát, lấy nước để nhỏ vào tai.

5. Chữa kiết lỵ cho phụ nữ mang thai hoặc sau sinh: Dây quai bị 20g, Củ nâu 20g, Lá rẻ quạt 20g, Vỏ quả vải 20g, Cam thảo 10g. Tất cả được phơi khô, thái nhỏ và sắc uống khi đói (theo Nam dược thần hiệu).

P.C.T