Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

Danh y Đào Công Chính – Tổ truyền Dưỡng sinh

27/09/2026

Danh y Đào Công Chính và tác phẩm Bảo Sinh Diên Thọ Toản Yếu không phải là cái tên xa lạ với người nghiên cứu Đông y và Hán Nôm. Trong nhiều cuốn sách tôi đọc có đề cập đến lịch sử YHCT và Thư tịch Hán Nôm Việt Nam đều có nhắc đến như: Đông y dược học khóa toát yếu (Phạm Văn Điều, 1957), Lược truyện các tác gia Việt Nam (Trần Văn Giáp, tập 1, 1962), Đông y lược khảo (Đỗ Đình Tuân, 1971), Bài giảng Y học dân tộc (Bộ môn YHDT – ĐH Y Hà Nội, tập 1, 1987), Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền (Nguyễn Trung Hòa, 1993), Lịch sử các Y gia Y học cổ truyền Việt Nam và Phương Đông (Bộ môn YHCT – ĐH Y Hà Nội, 1996), Tìm hiểu Thư tịch Y dược cổ truyền Việt Nam (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 2009)…

Tiểu sử Danh y Đào Công Chính

Theo Lược truyện các tác gia Việt Nam (Trần Văn Giáp, tập 1, Nxb Sử học, 1962), Đào Công Chính người làng Hội Am, huyện Vĩnh Lại, (sau đổi Vĩnh Bảo, trước thuộc Hải Dương, sau thuộc Hải Phòng) sinh năm 1623, mất năm nào không rõ. Tuy nhiên, cũng sách này, trong lần tái bản của Nxb Văn học, 2000, thì năm sinh đổi lại là 1638, còn năm mất vẫn ghi chưa rõ.

Gần đây, có trang Wikipedia và một số bài báo ghi nhận Đào Công Chính sinh năm 1639 và mất năm 1709, nhưng không có ghi chú nguồn tham khảo chính thống.

Về tiểu sử, thấy sớm nhất trong Hải Dương Phong Vật Chí có ghi: Đào Công Chính, người xã Hội Am, huyện Vĩnh Lại, lúc nhỏ đã dĩnh ngộ, có tiếng là thần đồng, năm 13 tuổi đỗ Hương tiến. Đến khoa Tân Sửu niên hiệu Vĩnh Thọ đời Lê (1661), ông mới 23 tuổi thi đỗ Tiến sĩ, vào thi đình đỗ luôn Bảng nhãn. Phụng mệnh đi sứ Bắc quốc, làm qua trải đến Hữu thị lang bộ Lại, Nhập thị kinh diên (Nguyễn Thị Lâm dịch, Nxb Lao động, 2009).

Mới nhất, trên cổng thông tin điện tử xã Vĩnh Am, thành phố Hải Phòng có bài “Thân thế sự nghệp Đại danh y Đào Công Chính” đăng ngày 29/4/2026, có đoạn như sau:

Đào Công Chính sinh năm 1639, người làng Cõi, tổng Đông Am, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, trấn Hải Dương (nay là làng Hội Am, xã Vĩnh Am, thành phố Hải Phòng). Theo gia phả thờ cúng của dòng họ, Ông mất vào ngày 17 tháng 3 năm Kỷ Sửu (1709).

Đào Công Chính xuất thân tại vùng quê văn hiến, trong một gia đình Nho học lâu đời, có nhiều người đậu trung khoa, có người vào học ở Quốc Tử Giám. Thuở nhỏ ông có tên là Đào Dĩnh Đạt, nổi tiếng là thần đồng, với tư chất thông minh, ham học; Năm mới 13 tuổi đã cùng cha dự thi Hương, đậu Hương cống. Năm 23 tuổi (năm 1661) đời vua Lê Thần Tông, ông đậu Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ nhị danh (tức Bảng Nhãn). Vì vậy dân làng còn gọi ông là “Bảng Cõi”, tức Bảng nhãn của làng Cõi (tên Nôm làng Hội Am). Năm 1673, Đào Công Chính được triều đình cử làm phó sứ, tham gia sứ bộ do Hồ Sĩ Dương dẫn đầu đi sứ nhà Minh, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, trở về ông được thăng chức Hữu thị lang bộ Lễ, tước Nam, được chọn làm người giảng sách cho nhà vua, sau được phong Tả thị lang, Quang tiến Thận lộc Đại phu Bồi tụng. Đào Công Chính làm quan tận tụy, nên được vua yêu và chúa quý. Sau 15 năm làm quan (1661-1676) từ Thị thư hàn lâm viện ông được thăng làm Phủ doãn Phụng Thiên (người đứng đầu kinh đô Thăng Long).

Đào Công Chính còn là tác giả quan trọng của thế kỷ XVII. Ông là chủ biên, là tác giả của 5 bộ sách đều có giá trị lịch sử, giá trị khoa học và giá trị văn hoá đặc sắc; đồng tác giả bộ Quốc sử 23 quyển, được hoàn thành vào năm 1665. Tổng tài bộ Trùng san Lam Sơn thực lục; Tổng tài bộ sử Trung hưng thực lục; Tác giả cuốn Bắc sứ thi tập. Ngoài ra, Đào Công Chính rất giỏi về y thuật, đặc biệt năm 1676, Ông biên soạn sách “Bảo Sinh Diên Thọ Toản Yếu”, gồm 5 quyển bàn về phép dưỡng sinh, dưỡng thể.

Về bộ sách Bảo Sinh Diên Thọ Toản Yếu

Theo sách Tìm hiểu Thư tịch Y dược cổ truyền Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, 2009, trang 204-206), thì “Bảo Sinh Diên Thọ 保生延壽”, hay tên đầy đủ “Bảo Sinh Diên Thọ Toản Yếu 保生延壽纂要”do Đào Công Chính 陶公正 soạn, Phạm Thế Vinh 范世榮 Phạm Đình Liêu 范廷寥 khảo chính. Bài tựa đề năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676).

Sách có 2 bản, 1 bản khắc in (A.2776 thất lạc năm 1794), 1 bản chép tay (A.3179), chữ Hán, viết thảo, 98 tr, 22 × 14 cm. Bao gồm 1 tựa, 1 mục lục, bộ 5 quyển (Quyển khắc in đã mất, quyển chép tay còn lại viết thảo, khó đọc và chương mục không được rõ ràng).

Sách do Trịnh Căn 鄭根 sai biên soạn, sử dụng tài liệu trong các sách Tuân sinh 遵生, Đạt sinh 達生, Nguyệt lệnh 月令, Bản thảo cương mục 本草綱目.

Nội dung sách tập trung vào tư tưởng bảo dưỡng sự sống, phòng bệnh, tăng cường sức khỏe và kéo dài tuổi thọ, có thể khái quát thành ba nhóm chính.

Thứ nhất, dưỡng sinh bằng rèn luyện thân – tâm. Sách trình bày những phương pháp điều dưỡng như đạo dẫn, vận khí, điều hòa hơi thở, xoa bóp và tự luyện tập để giữ gìn thân thể. Nhiều phép dưỡng sinh được diễn thành những bài ca ngũ ngôn, thất ngôn để dễ nhớ, dễ thực hành, như Đào chân nhân vệ sinh ca, Tôn chân nhân vệ sinh ca, Tôn chân nhân dưỡng tính minh, Tôn chân nhân chẩm thượng ký. Trong đó có những chỉ dẫn rất cụ thể về sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn sau khi ăn nên đi bộ thong thả, xoa vùng bụng, lườn và vùng thận để hỗ trợ tiêu hóa và điều hòa cơ thể.

Thứ hai, phòng và chữa bệnh bằng các phương pháp không dùng thuốc. Sách hướng dẫn vận khí, hít thở, ngồi thiền và các phép luyện tập nhằm phòng chữa nhiều chứng bệnh liên quan đến tạng phủ và các bộ phận như gan, tim, tỳ, phổi, thận, răng, mắt, tai… Các tư thế, cách điều tức và động tác được mô tả tương ứng với từng chứng bệnh, thể hiện quan niệm kết hợp giữa dưỡng sinh và trị bệnh.

Thứ ba, điều dưỡng thuận theo thời tiết và bốn mùa. Đây là phần khá hệ thống của tác phẩm. Việc dưỡng sinh được sắp xếp theo từng quý, từng tháng; mỗi thời kỳ đều nêu những việc nên làm, những điều cần kiêng kỵ, phép tu dưỡng và các phương thuốc bồi bổ sức khỏe. Chẳng hạn, phần mùa xuân có Xuân tam nguyệt điều dưỡng tổng loại; riêng tháng Giêng lại chia thành Chính nguyệt sự nghi – những việc nên làm, Chính nguyệt sự kỵ – những điều nên tránh, Chính nguyệt tu dưỡng pháp – phép tu dưỡng, và Chính nguyệt vệ phương – các phương thuốc bảo vệ, bồi bổ sức khỏe.

Nhìn tổng thể, Bảo sinh diên thọ toản yếu không phải chỉ là một sách thuốc chữa bệnh, mà là một trước tác chuyên về dưỡng sinh, kết hợp điều tâm, luyện thân, vận động, điều hòa hơi thở, ăn uống, sinh hoạt và dùng thuốc; đồng thời đặc biệt coi trọng việc thuận theo quy luật thời tiết, tháng mùa để phòng bệnh trước khi bệnh phát sinh. Qua đó, tác phẩm thể hiện khá rõ tư tưởng y học dự phòng và quan niệm “bảo sinh – diên thọ”, tức giữ gìn sự sống và kéo dài tuổi thọ, trong y học cổ truyền Việt Nam thế kỷ XVII.

Theo một số nhà nghiên cứu và kết luận hai hội thảo khoa học gần đây, Đào Công Chính được người đời biết đến và suy tôn là một trong ba Đại danh y của Việt Nam có công lớn trong việc xây dựng nền y học cổ truyền của dân tộc, tạo thế kiềng ba chân vững chắc cho nền đông y học gồm: Y học đối với Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác; Dược học đối với Tuệ Tĩnh và Dưỡng sinh học đối với Đào Công Chính.

Được biết không chỉ là danh y, Đào Công Chính là vị quan thanh liêm, nhà thơ, nhà ngoại giao, nhà sử học. Nhà xuất bản Thông Tấn năm 2006 đã ấn hành tác phẩm Tổng tập Đào Công Chính giới thiệu 4 tác phẩm lớn: “Trùng san Lam sơn thực lục”, “Đại Việt Lê triều đế vương Trung hưng Công nghiệp thực lục”, “Bảo sinh diên thọ” và “Bắc sứ thi tập” của Bảng nhãn Đào Công Chính.  Rất tiếc chúng tôi chưa có được ấn bản này nên chưa thể đi sâu giới thiệu đầy đủ chi tiết nội dung các tác phẩm.

Danh y Đào Công Chính – Tổ truyền Dưỡng sinh

Trong Bài ca Dưỡng sinh Việt Nam đang góp phần lan tỏa phong trào Dưỡng sinh phòng bệnh trong cả nước, có nhắc đến tác phẩm Bảo Sinh Diên Thọ và Danh y Đào Công Chính là “Tổ truyền Dưỡng sinh”.

Nhân dịp Bệnh viện YHCT thành phố Đà Nẵng tổ chức an vị tôn tượng Danh y Đào Công Chính, chúng tôi xin được soạn đôi lời xưng tán công đức Danh y:

Danh y Đào Công Chính

Người làng Cõi – Hội Am

Nay là xã Vĩnh Am

Thuộc thành phố Hải Phòng.

Ngài nổi tiếng thần đồng

Vào năm mười ba tuổi

Đã thi đậu Hương cống

Về sau đỗ Bảng nhãn

Đời vua Lê Thần Tông (1661).

Được triều đình bổ nhiệm

Làm Phó sứ sang Tàu

Về nước được thăng quan

Lại Bộ Hữu thị lang

Từng tham gia trùng san

Bộ Lam Sơn Thực Lục

Cùng Đại Việt Sử Ký.

Theo lệnh chúa Trịnh Căn

Soạn Bảo Sinh Diên Thọ

Để hướng dẫn vua quan

Tập dưỡng sinh sống khỏe

Từ thế kỷ Mười Bảy

Sách đã được lưu tồn.

Nay Bệnh viện chúng con

Xin khắc ghi công đức

An vị tôn tượng ngài

Cùng chư vị Y tổ

Từ Thần Nông Viêm Đế

Đến Hippocrates,

Đức Thiền sư Tuệ Tĩnh

Và Hải Thượng Lãn Ông.

Xin cúi đầu cầu mong

Lịch đại chư Y tổ

Cùng liệt vị tôn thần

Luôn hộ quốc an dân

Cho bệnh nhân mau khỏe

Giúp nghề y tiến bộ

Tránh được mọi lỗi lầm

Vững Y thuật, Y tâm

Sáng Nhân văn, Nhân bản

Khoa học và Đại chúng

Cùng Dân tộc trường tồn

Nguyện ước của chúng con

Tất cả đều thành tựu.

PHAN LANG