Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

CÙM RỤM NHỌN chữa viêm gan, tiểu đường

29/05/2026

Cách đây đúng 10 năm, ngày 29/5/2016, Báo Đà Nẵng cuối tuần có đăng bài viết “Đơn màng chữa viêm gan, tiểu đường” trên chuyên mục Phương Hay Thuốc Quý do tôi phụ trách. Tuy nhiên sau khi chia sẻ bài này trên một fanpage với nhiều hình ảnh cây thuốc , tôi có nhận được một phản hồi cho biết bài báo đó đã xác định tên khoa học sai. Chúng tôi đã kiểm tra và thấy đúng vậy. Nên sau đó, vào ngày 8/12/2021 tôi có đăng bài đính chính trên nhóm Phân loại Thực vật (sau đổi tên Cây, Cỏ Việt Nam – VNeFlora). Nay xin viết lại phiên bản mới bài này thay cho bài đã đăng báo trước đây.

Đi tìm danh pháp cây thuốc quý

Cây này lần đầu tôi gặp tại nhà lương y Thái Đờn, nguyên Chủ tịch Hội Đông y thành phố Đà Nẵng (cũ). Theo thầy Đờn, cây này trồng trong vườn nhà ông từ trước năm 1975, do một y sĩ tên Nguyễn Văn Ba cho giống lấy từ miệt Đồng Tháp, Nam bộ và cho biết lá cây này có tác dụng lợi tiểu, chữa phù thận, viêm gan, xơ gan cổ trướng… Thầy Đờn cho biết ông đã ứng dụng chữa một số bệnh về gan, thận, thấy kết quả đúng như kinh nghiệm dân gian đã nói.

Khoảng tháng 4-2011, cây này ra hoa, tôi đã chụp ảnh, đăng trên tạp chí Cây Thuốc Quý để nhờ các nhà chuyên môn định danh.

Ngay sau đó, một chuyên gia cố vấn tạp chí CTQ đã yêu cầu tôi gửi mẫu vật cây thuốc đang có hoa để nghiên cứu và kết luận cây này là Đơn màng, Đơn mỏng – Maesa membranacea A. DC., thuộc họ Đơn nem – Myrsinaceae.

Đến năm 2016-2017, khi thực hiện đề tài điều tra cây thuốc Đà Nẵng, tôi có gặp nhiều cây thuộc hàng cổ thụ trồng bên đường gần chợ Hòa Phú, cao gần chục mét, sau đó đến vườn nhà lương y Trần Đình Niên, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Dược liệu thành phố Đà Nẵng cũng có trồng cây thuốc này cao chừng vài mét, với tên gọi là “Răng cưa”. Theo lương y Niên, cây này đã được một số bệnh nhân tiểu đường, huyết áp, tim mạch sử dụng nấu nước uống hằng ngày cho kết quả rất khả quan.

Tôi đã viết một bài báo giới thiệu kinh nghiệm dân gian sử dụng cây thuốc này dưới tên  “Đơn màng – Maesa membranacea” như nói trên. Khi đăng lại bài báo trên website bệnh viện YHCT thì đọc được nhận xét trên fb của một bạn trẻ giảng viên Đại học Dược HN khi dẫn lại bài báo đó, nói rằng: “cây có cụm hoa với bộ nhị thò như thế kia thì chắc không thể nào là Maesa được. Nhìn qua thì có vẻ là thuộc chi Ehretia, khá giống với loài Cườm rụm nhọn – Ehretia acuminata (cùng chi với cây Xạ đen)“.

Tôi đã gởi mẫu cho một bạn trẻ ở Viện Dược liệu định danh lại, và kết quả cho rằng đúng là Ehretia acuminata, thuộc họ Vòi voi – Boraginaceae .

Rõ ràng, với trình độ một “thầy lang tay ngang thực vật” như tôi, để xác định chính xác tên một cây thuốc, là cả một quá trình không dễ dầu gì, nếu không được các chuyên gia hỗ trợ. Và ngay với các chuyên gia phân loại thực vật hàng đầu, không phải lúc nào định danh cũng chính xác 100%.

Cùm rụm nhọn trong Từ điển Cây thuốc Việt Nam của Võ Văn Chi

Cụm rụm nhọn, Cườm rụng nhọn – Ehretia acuminata R. Br., thuộc họ Vòi voi – Boraginaceae.

Mô tả: Cây gỗ nhỏ hay trung bình cao 10-20m; vỏ màu vàng xám; cành nhỏ hình trụ, có nhiều lỗ bì trắng nhạt. Lá đơn mọc so le, phiến lá hình bầu dục hay hình trứng ngược, dài 7-15cm, rộng 3-5cm, đầu nhọn, gốc tù hay hình nêm, mép có răng, mỏng, không lông, gân bên 6-9 đôi, cuống lá dài 1.5-3cm.

Cụm hoa chuỳ ở ngọn hay ở nách lá gần đỉnh cành, dài 8-20cm. Hoa nhô, màu trắng, không cuống, rất nhiều và thơm; đài hình chuông, 6 thuỳ màu lục; tràng hình ống, 5 thuỳ; nhị 5; bầu không lông, 2 ô, mỗi ô chứa 2 noãn. Quả hạch hình cầu, đường kính 3-5mm, khi chín màu đỏ.

Sinh thái: Cây mọc rải rác trong các rừng nhiệt đới thường xanh, ở độ cao dưới 700m. Thường mọc ven rừng, trong thung lũng, sát bên đường đi. Cây chịu bóng, mọc nhanh. Tái sinh chồi và hạt đều tốt. Mùa hoa tháng 3-4, mùa quả tháng 6-7.

Phân bố: Hà Nội, Hà Nam, Tp Hồ Chí Minh; có khi trồng làm cây lấy bóng mát. Còn có ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Lào.

Bộ phận dùng: Ở Vân  Nam (Trung Quốc), người ta sử dụng lá, lõi gỗ và vỏ cây của một thứ của loài này – var. obovata (Lindl.) Johnst.

Tính vị, tác dụng: Lá có vị ngọt, hơi đắng, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt giải thử, khử hủ sinh cơ; lõi gỗ vị ngọt, mặn, tính bình, có tác dụng phá ứ sinh tân, chỉ thống sinh cơ; vỏ cây vị đắng, tính bình, có tác dụng thu liễm chỉ tả.

Công dụng: Lá được dùng trị cảm mạo, đau nửa đầu; lõi gỗ dùng trị đòn ngã tổn thương, gãy xương sưng đau, mụn nhọt sưng đỏ; vỏ cây dùng trị viêm ruột ỉa chảy.

Ghi chú: Danh lục thực vật Việt Nam ghi Ehretia acuminata R.Br. là tên đồng nghĩa của Cordia thyrsiflora Sieb. et Zucc.

      Ở Quảng Tây (Trung Quốc) loài Ehretia thyrsiflora (Sieb. et Zucc.) Nakai có toàn cây được sử dụng làm thuốc trị phong thấp đau xương, sa tử cung và thoát giang.

Ngày 29/5/2026

Phan Công Tuấn