Y HỌC GIẤC NGỦ TRONG ĐÔNG Y BẢO GIÁM và khả năng đối thoại với Y học hiện đại

14/08/2026

Mở đầu

Giấc ngủ là một hiện tượng sinh lý tưởng như đơn giản nhưng thực chất rất phức tạp. Con người ngủ để phục hồi cơ thể, nhưng đồng thời trong giấc ngủ lại xuất hiện những giấc mơ, những biến đổi của cảm xúc, trí nhớ, thần chí và hoạt động của các cơ quan nội tạng.

Hơn 400 năm trước, Đông Y Bảo Giám (東醫寶鑑) của Ngự y Hứa Tuấn (許浚), đã dành một phần đáng kể trong Nội Cảnh thiên (內景篇), quyển 2, chương Mộng (夢) để khảo sát các hiện tượng: giấc ngủ, không ngủ, ngủ nhiều, ngủ không yên, buồn ngủ, ác mộng, giấc mơ, trạng thái hồn phách khi ngủ và các phương pháp điều trị liên quan.

Điều đáng chú ý là tác phẩm không xem mất ngủ đơn thuần là một triệu chứng cần “dùng thuốc gây ngủ”. Ngược lại, mất ngủ được phân thành nhiều thể bệnh khác nhau: do hư phiền, tâm đởm hư, hồn không quy về can, tư lự quá độ, đàm, khí huyết hư, âm hư dương thịnh, bệnh nhiệt, thương hàn và nhiều nguyên nhân khác.

Đọc lại chương Mộng từ nguyên bản Hán văn cho thấy một hệ thống lý luận về giấc ngủ khá hoàn chỉnh. Dù thuật ngữ và mô hình lý luận khác với sinh lý học hiện đại, nhiều vấn đề mà Đông Y Bảo Giám đặt ra vẫn có thể trở thành những điểm khởi đầu thú vị cho cuộc đối thoại với y học giấc ngủ hiện đại (sleep medicine).

I. GIẤC NGỦ TRONG ĐÔNG Y BẢO GIÁM: MỘT HIỆN TƯỢNG CỦA ÂM DƯƠNG VÀ THẦN KHÍ

Một trong những luận điểm căn bản của chương Mộng là: “Sự xuất nhập của dương khí tạo nên trạng thái thức và ngủ.” – “陽氣之出入爲寤寐”

Linh Khu giải thích: Vệ khí ban ngày vận hành ở phần dương thì mắt mở, con người thức; ban đêm vận hành ở phần âm thì mắt nhắm, con người ngủ. (衛氣之行，晝行於陽則目張而寤，夜行於陰則目瞑而寐).

Đây là một mô hình sinh lý rất quan trọng của Đông Y Bảo Giám:

Ban ngày → dương → vệ khí ở ngoài → thức

Ban đêm → âm → vệ khí vào trong → ngủ

Như vậy, ngủ và thức không phải hai trạng thái tách biệt mà là hai pha của một quá trình vận động tuần hoàn.

Nếu diễn đạt bằng ngôn ngữ hiện đại, có thể thấy ở đây một sự tương đồng đáng chú ý với quan niệm về:

• nhịp ngày–đêm;
• hệ thống điều hòa thức–ngủ;
• đồng hồ sinh học;
• sự chuyển đổi trạng thái của hệ thần kinh;
• tác động của môi trường sáng–tối lên giấc ngủ.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh: dương khí và vệ khí không đồng nhất với một cấu trúc sinh lý hay một thể chất sinh học cụ thể của y học hiện đại. Sự tương đồng chỉ nên được xem là một điểm đối thoại về chức năng, không phải sự đồng nhất về bản thể.

II. “NGỦ” VÀ “THỨC” LÀ HAI TRẠNG THÁI CỦA MỘT HỆ THỐNG ĐIỀU HÒA

Đông Y Bảo Giám còn dẫn lời Trịnh Khang Thành: Nếu dương khí vận hành 25 độ ở phần dương bên ngoài cơ thể, tai, mắt, miệng, mũi đều nhận được dương khí, nhờ đó có thể nhận biết, nhìn, nghe, vận động và tỉnh thức.

Ngược lại, khi dương khí vận hành 25 độ vào phần âm bên trong tạng phủ, các khiếu không được dương khí vận động nên không còn hoạt động nhận biết như lúc thức và con người đi vào giấc ngủ.

Điều này tạo nên một quan niệm rất đáng chú ý:

Thức = hoạt động cảm giác, vận động và nhận thức được duy trì.

Ngủ = hoạt động này được thu lại, chuyển vào trạng thái nghỉ.

Đây không phải là quan niệm “ngủ là tắt hoàn toàn hoạt động của cơ thể”.

Trái lại, Đông Y Bảo Giám nhìn giấc ngủ như một sự chuyển đổi trạng thái hoạt động.

Ở điểm này, tư duy cổ điển có thể đối thoại với quan niệm hiện đại rằng giấc ngủ là một trạng thái sinh lý chủ động, có tổ chức, trong đó não vẫn hoạt động mạnh và trải qua những trạng thái thần kinh khác nhau.

III. HỒN – PHÁCH VÀ GIẤC MƠ

Một trong những luận điểm đặc sắc nhất của chương Mộng là: “Hồn phách tạo nên giấc mơ.” (魂魄爲夢).

Đông Y Bảo Giám viết: Phàm các giấc mộng đều do hồn phách tác động đến sự vật. Lại nói: hình thể tiếp xúc với sự vật thì thành việc; thần gặp sự vật thì thành mộng – (凡夢皆緣魂魄役物。又曰形接而爲事，神遇而爲夢)。

Ở đây, giấc mơ không được xem đơn thuần là hình ảnh vô nghĩa. Nó là một biểu hiện của hoạt động thần–hồn–phách trong trạng thái ngủ.

Sách còn nói: Bậc chân nhân thời xưa khi ngủ không nằm mộng. Không mộng khi ngủ là vì thần còn nguyên vẹn.

Điều này cho thấy tác giả cổ đại đã đặc biệt quan tâm đến mối liên hệ giữa: giấc ngủ – giấc mơ – trạng thái tinh thần.

Y học hiện đại ngày nay cũng xác nhận rằng giấc mơ có liên quan mật thiết đến hoạt động của não trong khi ngủ, đặc biệt nổi bật trong giai đoạn REM (viết tắt của Rapid Eye Movement là giấc ngủ chuyển động mắt nhanh), đồng thời nội dung mơ có thể liên quan đến cảm xúc, trí nhớ và trải nghiệm trước đó.

Hai hệ thống lý luận tất nhiên không giống nhau. Nhưng cả hai đều đặt giấc mơ bên trong hoạt động của con người, chứ không xem nó đơn giản là một hiện tượng ngoại lai.

IV. HỒN QUY CAN: MỘT MÔ HÌNH ĐẶC BIỆT VỀ GIẤC NGỦ

Một đoạn rất đáng chú ý kể về một người bệnh: “Ở người bình thường, khi can không bị tà khí xâm phạm, lúc nằm thì hồn trở về can, thần được yên nên ngủ được.” (平人肝不受邪，臥則魂歸於肝，神靜而得寐).

Trong trường hợp bệnh nhân, can bị tà khí xâm phạm trên nền hư. Can vốn tàng hồn, nhưng khi can có tà thì hồn không có chỗ quy về. Vì vậy khi nằm xuống, người bệnh cảm thấy hồn phách bay ra ngoài, thân nằm trên giường nhưng tinh thần như tách khỏi cơ thể; kèm theo hồi hộp, kinh sợ, ác mộng và mất ngủ.

Đây là một trong những mô tả thú vị nhất của chương Mộng.

Nếu không đồng nhất “hồn” với một cấu trúc giải phẫu hiện đại, có thể xem đây như một mô hình cổ truyền mô tả một trạng thái:

• khó thư giãn khi nằm;
• tăng cảnh giác;
• cảm giác bất an;
• hồi hộp;
• giấc ngủ chập chờn;
• ác mộng;
• cảm giác tách rời hoặc mất sự an định của bản thân.

Y học hiện đại có thể tìm thấy những hiện tượng tương tự trong một số trạng thái rối loạn lo âu, mất ngủ do tăng cảnh giác, rối loạn giấc ngủ liên quan stress hoặc một số hiện tượng đặc biệt ở ranh giới thức–ngủ.

Điều quan trọng là không nên dịch “hồn quy can” thành một thuật ngữ thần kinh hiện đại, mà nên coi đó là một mô hình giải thích chức năng của y học cổ truyền.

V. “TƯ KẾT BẤT THỤY” (suy tư ngưng kết gây mất ngủ)

Một câu chuyện khác đặc biệt đáng chú ý: Một phụ nữ vì suy nghĩ quá mức mà mất ngủ suốt hai năm. Đới Nhân cho rằng: “Tỳ chủ suy tư.” – (脾主思).

Ông không lập tức dùng thuốc mà cùng chồng người bệnh tìm cách kích thích cảm xúc, làm cho bệnh nhân nổi giận (bằng cách nhận tiền mà chỉ lo uống rượu không cho thuốc thang). Người bệnh sau đó ra nhiều mồ hôi, tối hôm ấy ngủ rất sâu và tiếp tục ngủ 8–9 ngày.

Câu chuyện này, xét theo tiêu chuẩn y học hiện đại, không thể xem là một phương pháp điều trị mất ngủ có thể áp dụng theo nghĩa đen.

Nhưng điều đáng chú ý là Đông Y Bảo Giám đã nhận ra một mối liên hệ giữa:

tư duy kéo dài → cảm xúc → trạng thái sinh lý → giấc ngủ.

Đây chính là một trong những vấn đề trung tâm của y học giấc ngủ hiện đại.

Ngày nay, người ta biết rằng:

• suy nghĩ dai dẳng;
• lo âu;
• stress;
• tăng hoạt động nhận thức trước khi ngủ;
• điều kiện hóa sự tỉnh táo trên giường

đều có thể góp phần duy trì mất ngủ.

Nếu diễn đạt bằng ngôn ngữ hiện đại, “tư kết bất thụy” có thể được xem như một mô hình cổ truyền rất gần với khái niệm mất ngủ liên quan đến tăng hoạt động nhận thức và cảm xúc.

VI. HƯ PHIỀN BẤT THỤY (hư tổn phiền nhiệt gây mất ngủ)

Một điểm rất quan trọng của Đông Y Bảo Giám là phân biệt nhiều kiểu mất ngủ.

Trong Hư phiền bất thụy (虛煩不睡), sách mô tả:

Thân không cảm thấy nóng nhưng đầu mắt mờ tối đau nhức, miệng khô, họng ráo nhưng không khát; trạng thái thanh thanh không ngủ được – đó đều là hư phiền.

Sách còn nói: “Hư phiền là trong tâm hung bứt rứt, phiền nhiễu mà không yên.” – (虛煩者，心胸煩擾而不寧也).

Và đưa ra nhận định: Âm hư thì sinh nội nhiệt (陰虛則內熱).

Đáng chú ý, Đông Y Bảo Giám không dùng một bài thuốc duy nhất cho mọi trường hợp.

Các phương được đề cập gồm:

• Toan táo nhân thang;
• Ôn đởm thang;
• Gia vị Ôn đởm thang;
• Ninh chí cao;
• Cao chẩm vô ưu tán;
• Trân châu mẫu hoàn;
• Độc hoạt thang;
• cùng một số phương khác.

Điều này cho thấy nguyên tắc điều trị cơ bản là:

Mất ngủ phải biện chứng, không phải cứ mất ngủ là dùng một “thuốc ngủ Đông y”.

Đây chính là điểm mà y học cổ truyền có thể đối thoại khá tự nhiên với y học hiện đại: cùng một triệu chứng mất ngủ nhưng nguyên nhân và cơ chế khác nhau thì cách xử trí cũng khác nhau.

VII. TÂM – ĐỞM VÀ GIẤC NGỦ

Một nhóm bệnh nổi bật trong chương Mộng là: tâm đởm hư khiếp (心膽虛怯 ).

Biểu hiện được mô tả gồm:

• dễ kinh sợ;
• hồi hộp;
• ngủ không yên;
• nhiều mộng;
• ác mộng;
• hư phiền;
• không ngủ được.

Bài Ôn đởm thang được dùng cho nhóm bệnh này.

Điều đáng chú ý không phải là việc đồng nhất “đởm” với túi mật theo giải phẫu hiện đại. “Đởm” trong lý luận Đông y còn mang ý nghĩa chức năng liên quan đến sự quyết đoán, trạng thái kinh sợ và sự an định tinh thần.

Nếu đặt cạnh y học hiện đại, nhóm biểu hiện này có thể gợi liên tưởng đến những trường hợp mất ngủ đi kèm: lo âu – tăng cảnh giác – hồi hộp – ác mộng – bất an.

Một lần nữa, đây là sự tương đồng về hiện tượng lâm sàng, chứ không phải sự đồng nhất về cơ chế sinh học.

VIII. NGƯỜI GIÀ NGỦ KHÁC NGƯỜI TRẺ

Đông Y Bảo Giám dẫn Linh Khu: Người già khó ngủ ban đêm; người trẻ lại không buồn ngủ ban ngày (老人之不夜瞑，少壯之不晝瞑者)

Lý giải của sách: Người trẻ khí huyết đầy đủ, cơ nhục nhuận, đường vận hành thông suốt, dinh vệ vận hành đúng quy luật nên: “Ban ngày tỉnh táo, ban đêm ngủ.” (晝精而夜瞑).

Ở người già, khí huyết suy, cơ nhục khô, đường vận hành trở nên trì trệ, dinh khí suy, vệ khí đi vào bên trong nên: Ban ngày không được tỉnh táo, ban đêm lại không ngủ (晝不精而夜不眠).

Đây là một nhận xét có giá trị đặc biệt khi đặt trong bối cảnh lão hóa và giấc ngủ.

Y học hiện đại cũng ghi nhận tuổi cao thường đi kèm những thay đổi về:

• cấu trúc giấc ngủ;
• thời lượng ngủ sâu;
• nhịp sinh học;
• thời điểm buồn ngủ;
• số lần thức giấc;
• chất lượng giấc ngủ ban đêm;
• tình trạng buồn ngủ ban ngày.

Như vậy, từ một mô hình “khí huyết–dinh vệ”, Đông Y Bảo Giám đã mô tả một hiện tượng mà y học hiện đại cũng quan tâm sâu sắc: giấc ngủ thay đổi theo tuổi.

IX. NGỦ NHIỀU CŨNG LÀ MỘT RỐI LOẠN

Một ưu điểm của chương Mộng là không chỉ quan tâm đến mất ngủ.

Sách dành riêng các mục:

• 昏沈多睡 – hôn trầm ngủ nhiều;
• 身重嗜臥 – thân nặng thích nằm;
• 膽實多睡 – đởm thực ngủ nhiều;
• cùng nhiều tình trạng buồn ngủ khác.

Trong “Thân trọng thị ngọa”, sách liên hệ ngủ nhiều với: đại trường vị lớn, da ẩm, cơ nhục không thư, vệ khí vận hành chậm và lưu lại lâu ở phần âm.

Ở một tầng khác, sách còn nói:  “Tỳ vị có thấp” là nguyên nhân khiến người bệnh mệt mỏi, lười nhác, thích nằm (脾胃有濕).

Nếu chuyển sang ngôn ngữ hiện đại, đây là một điểm rất đáng chú ý:

Y học giấc ngủ không chỉ nghiên cứu mất ngủ mà còn nghiên cứu ngủ nhiều và buồn ngủ ban ngày quá mức.

Ngày nay, buồn ngủ ban ngày có thể liên quan đến thiếu ngủ, rối loạn nhịp sinh học, thuốc, bệnh lý nội khoa, ngưng thở khi ngủ hoặc các rối loạn thần kinh trung ương.

Đông Y Bảo Giám không có các khái niệm này, nhưng lại có một nguyên tắc đáng chú ý:

Ngủ nhiều cũng phải tìm nguyên nhân, không đơn giản xem đó là “ngủ tốt”.

X. “NGỦ KHÔNG YÊN” VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA GAN – HUYẾT – TÂM THẦN

Mục Ngủ không yên (Ngọa bất an – 臥不安) viết: “Khi người ta nằm, huyết trở về can.” (人臥則血歸於肝).

Nếu huyết không yên, không quy về can, người bệnh dù nằm vẫn hồi hộp, kinh sợ và không thể nằm yên.

Đây là một mô hình rất đặc trưng của y học cổ truyền: huyết → can → hồn → trạng thái yên tĩnh → giấc ngủ.

Điều này cho thấy “mất ngủ” trong Đông Y Bảo Giám không phải lúc nào cũng được quy về tâm.

Can, tâm, tỳ, thận, đởm và khí huyết đều có thể tham gia vào bệnh sinh.

XI. ĐIỀU KIỆN NGỦ: MỘT “Y HỌC VỆ SINH GIẤC NGỦ” CỔ ĐẠI

Phần  Phép nằm ngủ (寝睡法) có nhiều khuyến cáo rất thú vị:

• nên nằm nghiêng, co chân;
• khi thức dậy nên duỗi người;
• không nên ngủ ban ngày quá nhiều;
• ban đêm nên ngậm miệng khi ngủ;
• không nên nằm ngửa như người chết;
• nên thay đổi tư thế trong đêm;
• chăn quá nóng có thể làm khó ngủ;
• quá lạnh cũng làm khó ngủ;
• đói thì ăn một chút;
• ăn quá no thì uống trà và đi lại nhẹ;
• không nên để đèn sáng khi ngủ.

Nếu bỏ qua những yếu tố mang màu sắc tín ngưỡng của thời đại, chúng ta có thể nhận thấy ở đây một hệ thống hygiene of sleep – vệ sinh giấc ngủ khá rõ ràng.

Đặc biệt, các khuyến cáo về:

nhiệt độ – ánh sáng – tư thế – ăn uống – vận động – môi trường ngủ

vẫn có giá trị khi thảo luận về vệ sinh giấc ngủ hiện đại.

XII. GIẤC MƠ VÀ ÁC MỘNG: TỪ HỒN PHÁCH ĐẾN TÂM LÝ HỌC GIẤC NGỦ

Đông Y Bảo Giám phân tích giấc mơ theo nhiều tầng:

Theo âm dương

Âm khí thịnh → mơ vượt qua nước lớn, sợ hãi.

Dương khí thịnh → mơ thấy lửa.

Âm dương cùng thịnh → mơ giết chóc.

Theo ngũ tạng

Can khí thịnh → mơ tức giận.

Phế khí thịnh → mơ khóc.

Tâm khí thịnh → mơ cười hoặc sợ hãi.

Tỳ khí thịnh → mơ ca hát, thân nặng không nhấc lên được.

Thận khí thịnh → mơ thắt lưng gãy đôi.

Theo vị trí và cơ quan

Tà khí vào tâm → mơ núi đồi, khói lửa.

Vào phế → mơ bay hoặc kim loại.

Vào can → mơ rừng cây.

Vào tỳ → mơ gò đồi, đầm lớn, nhà đổ, mưa gió.

Vào thận → mơ rơi xuống nước hoặc chìm trong nước.

Đây không phải là những mô tả có thể dùng để chẩn đoán bệnh lý thần kinh theo tiêu chuẩn hiện đại.

Nhưng chúng cho thấy một điều quan trọng:

Đông y cổ truyền đã cố gắng tìm quy luật giữa nội trạng cơ thể và nội dung giấc mơ.

Đó là một câu hỏi mà khoa học về giấc ngủ hiện đại vẫn còn tiếp tục nghiên cứu.

XIII. TỪ “TƯ KẾT” ĐẾN MẤT NGỦ DO TĂNG CẢNH GIÁC

Nếu phải chọn một điểm đặc biệt có khả năng đối thoại mạnh nhất với y học hiện đại, có lẽ đó là nhận thức của Đông Y Bảo Giám về tư lự và cảm xúc.

Các mô tả:

• tâm phiền;
• kinh quý;
• sợ hãi;
• tư lự;
• hồn phách bất an;
• ngủ không yên;
• nhiều mộng;
• không thể nằm xuống mà thư giãn

cho thấy giấc ngủ được nhìn như một trạng thái phụ thuộc rất lớn vào sự an định của toàn bộ hệ thống tinh thần.

Y học hiện đại gọi một số khía cạnh của hiện tượng này bằng những thuật ngữ như:

• hyperarousal – tăng mức kích hoạt;
• cognitive arousal – tăng hoạt động nhận thức;
• emotional arousal – tăng kích hoạt cảm xúc;
• conditioned arousal – tăng cảnh giác có điều kiện.

Chúng ta không  nói rằng “Đông y đã phát hiện hyperarousal”. Nhưng có thể nói một cách thận trọng: Một số mô tả lâm sàng cổ truyền về “tâm phiền”, “kinh quý”, “tư kết”, “hồn bất an” có thể tạo ra một điểm đối thoại hữu ích với khái niệm tăng kích hoạt tâm–sinh lý trong mất ngủ hiện đại.

XIV. ĐIỀU TRỊ: KHÔNG “TRỊ MẤT NGỦ” MÀ “TRỊ NGƯỜI MẤT NGỦ”

Điều nổi bật nhất trong chương Mộng là tính đa dạng của phương pháp điều trị.

Các phương thuốc được lựa chọn tùy theo chứng:

1. Hư phiền

• Toan táo nhân thang;
• Ôn đởm thang;
• Gia vị Ôn đởm thang;
• Ninh chí cao.

2. Tâm đởm hư khiếp

• Cao chẩm vô ưu tán;
• Ôn đởm thang;
• Trân châu mẫu hoàn.

3. Hồn ly bất thụy

• Trân châu mẫu hoàn;
• Độc hoạt thang.

4. Khí huyết hoặc tâm hư

• Ích khí an thần thang;
• các phương bổ tâm, dưỡng huyết.

5. Mất ngủ sau bệnh nặng

• tùy tình trạng khí huyết, âm dương mà lựa chọn phương thuốc.

6. Mất ngủ do đàm

• Ôn đởm thang và các phương hóa đàm.

Như vậy, nguyên tắc của Đông Y Bảo Giám có thể tóm tắt:

Đồng bệnh dị trị (同病異治) – cùng một triệu chứng có thể có cách điều trị khác nhau.

Đây chính là nền tảng của biện chứng luận trị.

XV. TẠI SAO TOAN TÁO NHÂN XUẤT HIỆN NHIỀU?

Một vị thuốc nổi bật trong chương Mộng là: Toan táo nhân (酸棗仁).

Sách ghi: Ngủ nhiều thì dùng sống; không ngủ được thì dùng sao (睡多則生用，不得睡則炒熟用之).

Toan táo nhân xuất hiện trong nhiều phương:

• Toan táo nhân thang;
• Cao chẩm vô ưu tán;
• Ninh chí cao;
• Trân châu mẫu hoàn;
• Độc hoạt thang;
• Gia vị Ôn đởm thang.

Điều này cho thấy Toan táo nhân giữ một vị trí đặc biệt trong điều trị rối loạn giấc ngủ của y học cổ truyền.

Ngày nay, Toan táo nhân (酸枣仁) cũng là một đối tượng nghiên cứu dược lý đáng chú ý. Tuy nhiên, giữa tác dụng dược lý được nghiên cứu hiện đại và cách sử dụng trong biện chứng Đông y vẫn cần phân biệt rõ.

Không nên từ kết quả nghiên cứu dược lý đơn lẻ suy ra rằng Toan táo nhân là “thuốc ngủ tự nhiên” theo nghĩa hiện đại.

XVI. CHÂM CỨU: ĐIỀU TRỊ THEO CHỨNG

Phần cuối chương ghi nhận một số phép châm cứu:

• đởm hàn không ngủ → lấy Khiếu Âm;
• mệt mỏi, ngủ nhiều → cứu tại vùng đốt thứ hai của ngón vô danh;
• kinh quý, mất ngủ → lấy Âm giao;
• không thể nằm → lấy Phù Khích.

Điều này tiếp tục cho thấy nguyên tắc:

Không có một huyệt duy nhất cho mọi trường hợp mất ngủ.

Châm cứu cũng được lựa chọn dựa trên hội chứng được mô tả.

XVII. NHỮNG ĐIỂM CÓ THỂ ĐỐI THOẠI VỚI Y HỌC HIỆN ĐẠI

Có thể quy các nội dung của Đông Y Bảo Giám thành sáu chủ đề đối thoại:

Bảng trên không nhằm chứng minh rằng Đông y và y học hiện đại “nói cùng một thứ”.

Ý nghĩa thực sự là: Hai hệ thống có thể quan sát cùng một hiện tượng từ hai mô hình lý luận khác nhau và tìm được những điểm có khả năng đối thoại.

XVIII. NHỮNG GÌ KHÔNG NÊN HIỆN ĐẠI HÓA CƯỠNG ÉP

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu Đông Y Bảo Giám hiện nay.

Không thể nói:

• “Vệ khí chính là melatonin.”
• “Hồn chính là hệ thần kinh tự chủ.”
• “Can chính là gan theo giải phẫu.”
• “Tâm chính là trái tim.”
• “Âm dương chính là hệ giao cảm–phó giao cảm.”
• “Hồn quy can chính là REM sleep.”
• “Tư kết bất thụy chính là hyperarousal.”

Những cách đồng nhất như vậy có thể tạo cảm giác hiện đại nhưng lại làm mất bản sắc của học thuyết cổ truyền và thiếu cơ sở khoa học.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là: Giữ nguyên mô hình của Đông y → mô tả hiện tượng lâm sàng → tìm khái niệm tương ứng trong y học hiện đại → kiểm chứng bằng nghiên cứu.

Đó mới là đối thoại, chứ không phải “dịch Đông y sang ngôn ngữ Tây y”.

XIX. GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA CHƯƠNG MỘNG

Sau khi đọc toàn bộ chương Mộng, có thể nhận thấy Đông Y Bảo Giám không xây dựng một lý thuyết duy nhất về mất ngủ.

Nó xây dựng một bản đồ nhiều tầng của giấc ngủ:

Tầng 1 – Nhịp sinh học:
Âm dương, ngày đêm, xuất nhập của vệ khí.

Tầng 2 – Tạng phủ:
Tâm, can, tỳ, phế, thận, đởm.

Tầng 3 – Khí huyết:
Hư, thực, âm, dương, khí, huyết, đàm, thấp.

Tầng 4 – Tâm thần:
Thần, hồn, phách, kinh, quý, tư, phiền.

Tầng 5 – Giấc mơ:
Mộng, ác mộng, nhiều mộng, hồn ly.

Tầng 6 – Môi trường và hành vi:
Ánh sáng, nhiệt độ, tư thế, ăn uống, vận động.

Tầng 7 – Điều trị:
Dược liệu, phương thuốc, châm cứu, cứu, điều dưỡng.

Đây là một cách tiếp cận toàn thể (holistic) đối với giấc ngủ.

XX. KẾT LUẬN

Điều đáng quý nhất khi đọc chương Mộng của Đông Y Bảo Giám không phải là tìm trong đó một “thuốc chữa mất ngủ” cổ truyền.

Giá trị sâu hơn nằm ở cách tác phẩm đặt câu hỏi:

Vì sao con người ngủ? Vì sao con người không ngủ? Vì sao có người ngủ nhiều? Vì sao có người ngủ mà không yên? Vì sao tâm trạng, tuổi tác, cơ thể và giấc mơ lại thay đổi cùng nhau?

Hơn bốn thế kỷ trước, những câu hỏi ấy đã được đặt trong một hệ thống lý luận gồm âm dương, khí huyết, tạng phủ, thần, hồn, phách và vệ khí.

Ngày nay, y học giấc ngủ đặt những câu hỏi tương tự bằng ngôn ngữ của:

• thần kinh học;
• sinh lý học;
• nội tiết học;
• tâm lý học;
• nhịp sinh học;
• miễn dịch học;
• y học hành vi.

Hai hệ thống không nên bị ép buộc phải trở thành một.

Nhưng chúng hoàn toàn có thể đứng cạnh nhau để cùng quan sát một đối tượng: con người đang ngủ.

Và có lẽ đó chính là ý nghĩa đáng suy nghĩ nhất của việc đọc lại Đông Y Bảo Giám hôm nay:

Không phải để chứng minh người xưa đã biết tất cả những gì khoa học ngày nay biết, mà để nhận ra rằng nhiều câu hỏi về giấc ngủ mà chúng ta đang nghiên cứu hôm nay đã từng được người xưa quan sát, suy tư và đặt thành vấn đề từ nhiều thế kỷ trước.

Nếu tiếp tục nghiên cứu theo hướng này, Đông Y Bảo Giám có thể được đọc như một “bản đồ lịch sử của tư duy về giấc ngủ”, trong đó mỗi khái niệm cổ truyền được đặt bên cạnh hiện tượng lâm sàng tương ứng và những vấn đề mà khoa học hiện đại đang tiếp tục khám phá.

Đó sẽ là một cách đọc vừa tôn trọng nguyên bản Đông y, vừa không rơi vào hiện đại hóa cưỡng ép, đồng thời mở ra khả năng nghiên cứu nghiêm túc về sự giao thoa giữa Y học cổ truyền – Y học giấc ngủ – Dược học – Thần kinh học và Y học hành vi.

(PHAN CÔNG TUẤN soạn, có dùng A.I)