Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

SÂM NGỌC LINH QUẢNG NAM – Những con người và dấu mốc

04/08/2026

LGT: Trong khuôn khổ Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026, ngày 3/8, Sở Y tế TP Đà Nẵng đã tổ chức chương trình “Ngày Sâm Ngọc Linh – Sâm Việt Nam”, đánh dấu bước khởi động trong việc xây dựng hồ sơ khoa học và pháp lý để trình cấp có thẩm quyền xem xét, chính thức công nhận ngày kỷ niệm dành cho loại dược liệu quý hiếm này.

Tại chương trình này, Dược sĩ Đống Việt Thắng, nguyên Tổng giám đốc Công ty CP Dược Danapha, nguyên Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Dược Việt Nam, là người dẫn đầu đoàn điều tra Sâm Ngọc Linh tại huyện Trà My vào tháng 5-1978, đã có bài tham luận “Ngành Y tế với quá trình phát triển Sâm Ngọc Linh”.

Ngay sau chương trình này, chúng tôi đã liên hệ và được DS. Đống Việt Thắng cho biết nhân Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quốc tế lần này, ông có viết bài “CÂY SÂM NGỌC LINH TẠI QUẢNG NAM – NHỮNG CON NGƯỜI VÀ DẤU MỐC” điểm lại một số nhân vật gắn bó với quá trình phát triển của cây Sâm Ngọc Linh tại tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, tỉnh Quảng Nam trước đây, cũng như thành phố Đà Nẵng hiện nay.

Nhận thấy đây là bài viết rất nhiều tư liệu quý và sống động của một người  từng gắn bó với ngành Dược, chúng tôi xin phép tác giả đăng toàn văn bài viết trên chuyên mục “Đông y Xứ Quảng” của website cá nhân, nhưng do bài viết khá dài nên tạm chia làm 5 kỳ cho bạn đọc dễ theo dõi. 

Xin trân trọng cám ơn tác giả và giới thiệu cùng các đồng nghiệp quan tâm lĩnh vực này.

P.C.T

Cây Sâm Ngọc Linh tại Quảng Nam

NHỮNG CON NGƯỜI VÀ DẤU MỐC

(Kỳ 1)

Cây Sâm Ngọc Linh nay được gọi là “Quốc Bảo”. Hiện nó được xác định là một cây Dược liệu trọng điểm của Tỉnh Quảng Nam, nay là Thành phố Đà Nẵng. Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch đã có Quyết định đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh”. Tỉnh ủy Quảng Nam đã có nhiều Nghị quyết về Bảo tồn và phát triển cây Sâm Ngọc LinhDựa trên đề xuất của Tỉnh Quảng Nam, Chính phủ đã có Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1/6/2023 “Phê duyệt Chương trình phát triển  Sâm Việt Nam đến 2030, định hướng đến 2045 trên địa bàn tỉnh Quảng Nam. Và, mới đây, Chính phủ có Quyết định số 463/QĐ-TTg ngày 28/2/2025 “Phê duyệt Đề án phát triển và hình thành Trung tâm công nghiệp Dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với cây Sâm Ngọc Linh là chủ lực”

 Trong hơn 50 năm, kể từ ngày phát hiện ra cây Sâm Ngọc Linh, đã có biết bao người, qua các thế hệ, đã có nhiều đóng góp trong việc bảo tồn, phát triển trồng trọt, nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau như, định danh, kỹ thuật trồng trọt, sâu bệnh, khám phá thành phần hóa học, tác dụng dược lý. Nhiều nghiên cứu đã đạt cấp độ đánh giá với học vị Tiến sĩ. Hiện cũng đã có nhiều Doanh nghiệp kinh doanh với các sản phẩm từ cây Sâm Ngọc Linh

Trong các tập thể lao động đông đảo đó, có những con người cụ thể, với những đóng góp có thể nói là “mốc” trong quá trình phát triển của cây Sâm. Những cái “mốc” ấy mang tính “bước ngoặc”, tạo tiền đề cho những nghiên cứu, đóng góp tiếp theo – mà thực sự khó mà ghi chép hết được.

Theo các tư liệu có được, với quan điểm cá nhân, tôi muốn ghi lại sự đóng góp của họ để nhớ và tri ân  những con người ấy và cũng để lịch sử được liền mạch.

1. Kỹ sư Vũ Đức Minh (1935-1969) – Người khai mở

KS. Vũ Đức Minh là người dân tộc Tày, quê ở Lạng Sơn. Sau khi tốt nghiệp Học viện Lâm nghiệp (tiền thân của Đại học Lâm nghiệp), anh về công tác tại Viện nghiên cứu Lâm nghiệp. Tại đây, anh theo đuổi lĩnh vực nghiên cứu các Cây thuốc trong rừng. Anh say mê với lĩnh vực nghiên cứu này. Có lẽ vì sự say mê ấy mà năm 1965, anh quyết định “đi B”, vào với núi rừng Trường Sơn. Vào Khu V, anh công tác ở Khu ủy. Trong quá trình công tác ở chiến trường, anh chủ yếu làm công việc khảo sát, điều tra cây thuốc, nhằm phục vụ cho việc phòng bệnh, chữa bệnh cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân. Trong thời gian ấy, anh có  viết bộ sách “Cây thuốc Miền Trung ”. Dưới đây là một đoạn trích trong Lời nói đầu của quyển sách:

“Qua trên 3 năm (10/1965 – 12/1968) nghiên cứu thực vật dược liệu miền Trung, chúng tôi đã khảo sát, điều tra tại nhiều nơi trong khu, từ vùng núi cho tới đồng bằng ven biển. Đã nghiên cứu những nguồn dược liệu và cây thuốc dân gian qua mười dân tộc khác nhau trong miền.

Do yêu cầu về dược liệu để phục vụ cho cuộc kháng chiến đánh Mỹ cũng như để bảo vệ và nâng cao sức khoẻ của nhân dân, việc nghiên cứu, khai thác và sử dụng dược liệu tại chỗ cho từng vùng là cấp thiết.

Để đáp ứng được yêu cầu trên, lần lượt chúng tôi sẽ cho xuất bản từng tập “Cây thuốc miền Trung”. Sách gồm 3 phần:

Phần một – Sơ lược về thực vật dược liệu miền Trung Trung Bộ. Lịch sử nghiên cứu dược liệu, thời gian và các vùng nghiên cứu. Đặc điểm thiên nhiên. Tình hình phân bổ và trữ lượng dược liệu, mùa thu hái.

Phần hai – phần cây thuốc. Để cho việc sử dụng trong điều trị được rộng rãi, thay thế những thuốc thiếu, ở đây sắp xếp những cây thuốc theo tác dụng chữa bệnh: Cây thuốc chữa vết thương phần mềm, bị bỏng, mụn nhọt. Cây thuốc chữa bệnh ở hệ tĩnh mạch, Cây thuốc chữa bệnh phụ nữ. Các cây thuốc bồi dưỡng cơ thể .v.v. Một cây thuốc thường có nhiều công dụng khác nhau, vì vậy ở phần công dụng chúng tôi ghi rõ, để người dùng có thể sử dụng được hết tác dụng của các cây thuốc”

Quyển sách này được viết tay trên các tập vở học sinh, đóng ghép lại với nhau. Sau Giải phóng, khi công tác ở Trạm Nghiên cứu Dược liệu Tỉnh, tôi có nhận được 4 tập (do một đồng nghiệp chuyển cho – tiếc là tôi không nhớ rõ là ai). Tôi để sách trong “thư viện” của Trạm, nhưng sau này, do các việc sắp xếp, chuyển cơ quan mà sách đã bị thất lạc. Thật tiếc. Rất may, Ds Phan Phúc Thích (ở Khánh Hòa) còn giữ được một bản gốc. Bản gốc này được đại diện Ban Liên lạc Ban Dân Y Khu 5 chuyển cho Bảo tàng Quân khu 5. Trước đó, các anh em đã cho Photo để chuyển bản Photo cho gia đình KS Vũ Đức Minh, đồng thời đánh máy để lưu lại.

Một quyển sách công phu như vậy, được viết trong điều kiện chiến trường ác liệt, đã chứng tỏ tác giả có một quyết tâm vô cùng lớn và một kiến thức, am tường về cây thuốc.

Đầu năm 1968, anh Vũ Đức Minh được cử về K25 (mật danh của Xưởng Dược Trung Trung bộ) để giúp điều tra Dược liệu, tạo nguồn nguyên liệu cho sản xuất. Anh được Lãnh đạo K25 (lúc đó là Ds Nguyễn Thới Nhâm) cử lảm tổ trưởng Tổ Dược liệu, chuyên điều tra, tìn nguồn Dược liệu.

Trong thời gian này, anh đã giúp Xưởng tìm ra  nhiều cây làm nguyên liệu cho sản xuất, như cây làm men để nấu rượu, dây Tờ-rơn (sau này gọi là Vàng đắng) để chiết Berberin, Đảng Sâm để nấu cao, Củ Bình vôi…Chính trong thời gian này, anh Vũ Đức Minh đã phát hiện ra cây Sâm, hồi đó anh gọi là Sâm đốt trúc.

“Tôi nhớ ngày đó, sau một chuyến công tác từ vùng cao về (có thể là Trà Linh – tôi không nhớ rõ địa danh), anh nói ngay với tôi chuyến đi này anh phát hiện một giống cây rất quý và đem khoe với tôi một cây nhỏ, có cả thân lẫn củ. Thân cây nhỏ, cao khoảng 50 cm, còn củ thì trông sần sùi, xấu xí. Hồi ấy, còn trẻ, cũng chưa có hiểu biết gì về cây thuốc, tôi không có cảm xúc gì nhiều về sự kiện này. Tôi chỉ thích nhất một cây có hoa rất đẹp trong bộ tiêu bản của anh, anh nói đó là cây Thất diệp nhất chi hoa, cũng là một cây thuốc quý, hiếm. Tuy nhiên, nhìn gương mặt hớn hở của anh, tôi nghĩ anh rất sung sướng. Chỉ vào cái cây có củ xấu xí, anh bảo đây là cây Sâm đốt trúc, một loại Sâm rất quý hiếm mà hầu như đã tuyệt chủng trên thế giới, rất may là nó vẫn còn mọc tự nhiên tại khu vực núi Ngọc Linh này.

Một thời gian sau, trong một Hội nghị của Ban Dân y khu V, anh Minh có báo cáo về đề tài Sâm Đốt trúc này. Báo cáo sau đó đã được in Roneo, lưu giữ tại Văn phòng Ban Dân y Khu V (phòng 3, tức phòng  Dược) và gửi về Khu uỷ V, mà trực tiếp là ông Trần Kiên, thường vụ Khu Uỷ. Theo chỉ đạo của ông Kiên, việc này nên được giữ bí mật, vì nếu như nhiều người biết thì sẽ bị khai thác theo kiểu tận diệt.” (trích theo bài viết của anh Nguyễn Đức Nga).

Năm 1968, sau sự kiện Tết Mậu Thân, địch phản kích mạnh mẽ và cũng là năm ác liệt vào bậc nhất trong cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Rất nhiều việc cấp thiết phải lo toan. Vì vậy, sự kiện phát hiện ra cây Sâm cũng không được chú trọng. Bên cạnh đó, các Cơ quan cũng có nhiều đợt di chuyển liên tục. Những hoàn cảnh đó, dẫn đến việc ngày nay không tìm lại được các tài liệu lưu giữ.

Một mất mát lớn đã xảy ra, đó là việc anh Vũ Đức Minh hy sinh vào khoảng giữa năm 1969 tại chiến trường An Lão (Bình Định), ở độ tuổi còn trẻ và sung sức- gần 35. Anh ra đi, cũng mang theo những sự thật về việc phát hiện ra cây Sâm, anh phát hiện như thế nào? ở địa điểm nào? – đã không còn ai biết được.

Tuy nhiên, cũng có một sự thật là hiện nay, một số anh em ở K25 và Ban Dân y Khu 5 thời đó, còn nhớ được sự kiện này trong ký ức.

Một điểm cần lưu ý là, anh Nguyễn Thới Nhâm, khi được cho ra Bắc chữa bệnh và học tập, anh lên đường vào tháng 2 năm 1971. Khi chuẩn bị đề cương để sang Ba Lan học tập, năm 1973, anh đã đem Sâm K5 đến Viện Dược liệu (Bộ Y tế) để khảo sát với sự giúp đỡ của GS Nguyễn Văn Bàn. Vậy là, trước năm 1973, ở Khu 5, giới chuyên môn, dù ít ỏi, đã biết tới sự hiện diện của cây Sâm đốt trúc.

Vì những thực tế và các lý do trên, tôi mạnh dạn nghĩ rằng, đối với Sâm Ngọc Linh, Ks Vũ Đức Minh là người khai mở.

(Xem tiếp Kỳ 2: Dược sĩ  Đào Kim Long – Người đưa Sâm Ngọc Linh ra ánh sáng)

Tác giả: DS. Đống Việt Thắng