Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

Nhớ một thời học Đông y

24/05/2026

Ngoài tuổi 60, ngoái nhìn lại cuộc đời, tôi thấy có vài ba duyên lành đưa tôi rẽ ngang vào con đường Đông y, mà trong đó cuộc gặp gỡ với anh Nguyễn Đức Trinh có thể nói là nguyên nhân định mệnh.

Còn nhớ khoảng đầu năm 1992, sau 7 năm học và hành nghề thương nghiệp, khi ngọn gió thị trường thổi qua, hàng loạt các tổ chức kinh doanh theo mô hình bao cấp tan rã, bản thân tôi khi ấy đang đứng trước nguy cơ thất nghiệp phải tìm hướng chuyển nghề.

Dạo đó, tôi vừa tập tành ăn chay được vài năm, nên khi nghe một người quen là anh Lê Quý, từng là kế toán của Hợp tác xã Nông nghiệp ở Túy Loan rủ đi tham quan mô hình trồng nấm tai mèo theo giới thiệu của ông Lão Sáu Nguyễn Đạo Điều, trụ trì chùa Hòa Nam, liền tháp tùng đi cùng.

Chủ nhân trại nấm này là anh Nguyễn Đức Trinh, một cháu họ của ông Lão Sáu. Khi chúng tôi tìm đến căn nhà nhỏ lợp ngói, vách đóng gỗ bìa, ở một triền đồi phía trên nhà máy nước Cầu Đỏ vào khoảng đầu giờ chiều, anh Trinh đang gò mình khoan lỗ trên các thanh gỗ tra meo nấm, dưới một tán cây mít trong vườn, liền đứng dậy dẫn chúng tôi vào tham quan nhà bạt lợp và che bằng giấy dầu Liên Xô kín mít. Trong ánh sáng lờ mờ, tôi thấy các phôi nấm tai mèo mọc ra chi chít từ các giá thể gỗ.

Khi dẫn chúng tôi vào nhà pha trà ngồi nói chuyện, thấy vài lọ thuốc hoàn thuốc tán và mấy gói giấy thuốc thang, hỏi ra mới biết anh Trinh còn làm thuốc Đông y. Nhân nhắc đến chuyện thuốc, dường như quên hẳn mục tiêu ban đầu tìm đến của chúng tôi là học hỏi kinh nghiệm làm nấm, anh Trinh say sưa kể lại việc học thuốc Đông y từ sư phụ là bác Giáo Bích, một thầy thuốc có tiếng ở chi hội Phước Thiện của Hội thánh Truyền giáo Cao Đài.

Rồi anh nói về những tâm đắc khi đọc tập Huyền Tẫn Phát Vi của Hải Thượng Lãn Ông với những phương pháp gia giảm sử dụng chỉ hai bài thuốc Lục vị, Bát vị để đối trị hầu hết các bệnh thường gặp, nhất là các chứng nguy nan. Hàng loạt bệnh án “thực chiến” được anh kể lại nhưng lúc ấy đầu óc tôi còn ù ù cạc cạc về y dược nên chẳng nhớ được gì nhiều, chỉ nhớ cái kết luận với những tâm đắc của Hải Thượng Lãn Ông, anh nói có thể truyền dạy lại kinh nghiệm học và làm thuốc theo đường lối vương đạo “chỉ trong 7 ngày” là có thể nắm được cơ bản.

Khi trời nhá nhem, chúng tôi ra về, anh Lê Quý vốn từng học châm cứu mấy năm với Bác Tám Liên Hoa ở chùa Tam Tông Miếu, trong Sài Gòn trước đó, có nói thêm với tôi, không rõ thực hư việc dạy học thuốc trong 7 ngày như thế nào, nhưng thực tế một người học trò của ông Lão Sáu từng được gởi xuống anh Trinh học thuốc vài ba tháng, hiện về mở tiệm xem mạch bốc thuốc trên Dốc Quận Hiếu Đức. Và anh Quý xúi tôi thử lao vào học thử. Biết đâu…?

Sực nhớ đến một người bạn cùng lớp phổ thông, từng học Trung cấp Giao thông Vận tải, nhưng rồi bỏ nghề sang học lớp lương y trẻ của Tỉnh Hội Y học cổ truyền dân tộc, và nhất là một cô bạn gái mới quen đang làm việc ở trung tâm Dịch vụ Y Dược dân tộc huyện, tôi liền gật đầu cái rụp!

Và thế là tuần sau, tôi lại tìm đến nhà anh Trinh bày tỏ nguyện vọng xin được học thuốc. Anh đốt 3 cây hương đưa tôi thắp trên trang thờ Y tổ Lãn Ông. Tôi thành tâm khấn nguyện sẵn sàng dốc sức học Đông Y để giúp mình, giúp người, nguyện không phụ lòng các bậc Thầy Tổ. Làm lễ nhập môn xong, anh đưa cho tôi quyển sách Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh, quyển 3 của nhà xuất bản Khai Trí, in ở Sài Gòn trước 1975, bảo tôi ngồi đọc qua tập Huyền Tẫn Phát Vi, rồi anh đi tưới nấm.

Tôi vốn ưa đọc sách, nhưng chủ yếu sách văn học, văn hóa. Suốt những năm làm thương nghiệp có dịp vào Nam tra Bắc, địa chỉ tôi không thể không ghé mỗi địa phương mới đến là các Hiệu sách Nhân dân. Sách thời bao cấp khá rẻ nên mỗi chuyến công tác tôi luôn tha về cả đống sách, trong đó có không ít sách y học, nhưng tích cóp để đó chứ chưa đọc bao giờ, hoặc mới chỉ lướt qua vài trang giới thiệu.

Vốn vào đời 7-8 năm qua, tôi chỉ làm mỗi cái nghề “Ngang lưng thì cõng bao hàng/ Đầu đội phiếu xuất vai mang hợp đồng”, giờ đây ngồi “nhá” mấy món nửa nạc nửa mỡ: âm – dương, biểu – lý, hàn – nhiệt, hư – thực… chẳng hiểu mô tê răng rứa chi hết, dù rằng mỗi tối vẫn được anh Trinh thao thao thuyết giảng đến tận 12 giờ đêm trong khi hai con mắt tôi cứ muốn díp lại…

Giữa lúc tiến thoái lưỡng nan, chợt được cô bạn gái đưa cho thông báo tuyển sinh khóa Bổ túc Đông y dược của Tỉnh hội Y học cổ truyền Quảng Nam Đà Nẵng, vốn tổ chức cho con em thầy thuốc gia truyền, để từng bước hợp thức hóa giấy tờ hành nghề. Vậy là tôi hăng hái mang thông báo đi vận động cho tất cả những anh em quen biết như Lê Quý, Lâm Quang Thành, Đinh Thanh Tường, … đã và đang học Đông y châm cứu tham gia làm hồ sơ nhập học.

Mặc dù khóa học chỉ gói gọn trong hơn 3 tháng (từ ngày 29/6 đến 5/10/1992), nhưng chương trình được thiết kế khá đầy đủ bao gồm lý luận, dược tính, phương tể, châm cứu, bệnh học… Giảng viên ngoài các bác sĩ ở Tỉnh hội như Bác sĩ Nguyễn Trọng Phú, Bác sĩ Hồ Quảng Vân,… còn có các lương y cao niên như Hồ Thắng, Thái Đờn, Nguyễn Tấn Luật, Nguyễn Văn Tri, Phùng Nồng, Trần Hữu Nam,…

Nhiều thầy thường đem giáo trình Bài giảng Y học dân tộc của Bộ môn Y học dân tộc – Đại học Y Hà Nội ra đọc cho học trò chép. Tôi nhờ có sẵn sách giáo trình đó trong nhà, cũng như mới mua thêm bộ Trung y học khái luận nên không chép bài, chỉ ngồi soạn lại các kiến thức hệ thống theo sơ đồ tư duy hay các câu vè tóm tắt cho dễ nhớ, dễ thuộc. Nhờ vậy mà cậu học trò lớ ngớ buổi đầu “một củ quy bẻ đôi không biết” đến ngày thi cuối khóa đã lọt tốp 3 học viên đỗ đầu, được nhận phần thưởng kèm giấy chứng nhận tốt nghiệp khóa học.

Trong suốt khóa học này cũng như hơn nửa năm trước và sau đó, tôi ở lại hẳn trong nhà anh Trinh để tiện việc học tập. Ngoài thời gian chở nhau đi học bằng chiếc xe Cub 79, thảng hoặc cũng có một số bệnh nhân mời anh Trinh chữa bệnh. Thế là anh em đến nhà xem bệnh rồi chạy ra Ngã Ba Huế cân thuốc thang mang đến cho người ta. Nhưng thực ra thu nhập từ việc làm thuốc của anh Trinh không đáng kể. Mọi khoản chi tiêu trong gia đình lo cho hai đứa con nhỏ và hai ông “con nhà trời” suốt ngày tán gẫu chuyện thuốc thang đều trông chờ vào một tay lo liệu của chị Ngô Thị Thọ, vợ anh Trinh, lúc này còn làm ở Ngân hàng Nông nghiệp huyện Hòa Vang. Tôi nhớ mãi mùi ngũ vị hương trong nồi mít non kho 7 lửa, ăn cả tuần không hết vào những năm tháng đó.

Sau khóa học này, tôi đã nghỉ hẳn công việc ở Trạm Kinh doanh tổng hợp Hòa Vang, nên liều mạng về quê mở tiệm mang biển hiệu “Thuốc Cổ Truyền” ở nhà bà cô ruột tại ngã tư Hòa Khương. Còn anh Trinh được lương y Nguyễn Đức Dũng, nguyên Chủ tịch Hội Y học dân tộc và Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Y dược dân tộc huyện Hòa Vang mến mộ tài năng nên mời về đảm nhiệm phòng khám tư của Lương y Dũng tại nhà, ngay trước cơ quan Ngân hàng Nông nghiệp huyện, nơi chị Thọ công tác.

May mắn cho anh em chúng tôi, chỉ sau đó một năm, Pháp lệnh hành nghề y, dược tư nhân lần đầu tiên được Quốc hội ban hành vào ngày 30/09/1993. Thực hiện các thông tư hướng dẫn pháp lệnh này, Sở Y tế tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng đã tổ chức kỳ thi sát hạch và cấp giấy chứng nhận trình độ chuyên môn Y học cổ truyền dân tộc. Nhờ kiến thức khá hệ thống từ khóa học trước đó, lại tích cực cùng nhau ngày đêm ôn luyện thảo luận theo nhóm tại nhà anh Trinh suốt mấy tuần, nên tất cả anh em nhóm chúng tôi đều vượt qua kỳ thi đó (riêng tôi lại một lần nữa lọt tốp 3 lương y có điểm đứng đầu) và được cấp giấy chứng nhận Lương y Chuyên khoa Nội, cũng như được cấp giấy phép hành nghề khám bệnh chữa bệnh bằng Y học cổ truyền dân tộc vào ngày 27/12/1993.

Sau khi chính thức được cấp giấy hành nghề, anh Trinh và chị Thọ (lúc này đã nghỉ việc Ngân hàng) vào chợ Lệ Trạch thuê nhà (rồi sau mua đất làm nhà) mở phòng chẩn trị hoạt động từ đó đến nay. Căn nhà ở trên đồi nhà máy nước Cầu Đỏ của anh chị cũng đã bị giải tỏa từ lâu và được bố trí đất tái định cư để xây nhà mới ở Khu dân cư Phong Bắc cũng đã mấy chục năm.

Còn tôi, sau khi xây dựng gia đình cùng cô Y sĩ Đặng Thị Ánh Tuyết của Trung tâm Dịch vụ Y Dược dân tộc ngày nào (sau này chuyển về làm ở Khoa Đông y Bệnh viện Hòa Vang cũ, nay là Cẩm Lệ), chúng tôi cũng đã thuê nhà mở phòng mạch ở ngã tư Cẩm Lệ, sau đó chuyển về nhà riêng ở thôn Phong Bắc, xã Hòa Thọ.

Đến năm 2002, anh em chúng tôi lại cùng nhau khăm đùm khăn gói tiếp tục ghi danh học chung một khóa Chuẩn hóa Lương y Quốc gia kéo dài một năm tại Bệnh viện Y học cổ truyền, lúc đó đang ở địa chỉ 411 Phan Châu Trinh.

Sau khóa học này tôi nhận lời làm Đại diện Miền Trung rồi làm Phó Tổng biên tập cho Tạp chí Cây Thuốc Quý của Hội Dược liệu Việt Nam do Giáo sư Đỗ Tất Lợi làm Chủ tịch Hội. Do điều kiện công việc thay đổi, nên sau thời gian này, mặc dù nhà ở không xa nhau, nhưng anh em cũng ít gặp gỡ tiếp xúc.

Đến đầu năm 2014, tôi về công tác ở Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng. Vào khoảng năm 2018-2019, có người bạn nhờ tôi tìm kiếm tư liệu về Hải Thượng Lãn Ông, nên tôi có dành thời gian tìm đọc kỹ, sau đó thu hoạch được ít nhiều kiến thức mới về vị Y tổ. Sau này chúng tôi có tham gia viết 2 tham luận tại Hội nghị Khoa học Quốc gia về Hải Thượng Lãn Ông – Thân thế sự nghiệp và tầm ảnh hưởng do Bộ Y tế phối hợp các tỉnh Hưng Yên và Hà Tĩnh tổ chức tại Hà Nội (tháng 8/2022) và đóng góp 2 tham luận tại Hội nghị Khoa học Quốc tế về Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác – Danh nhân văn hóa và giá trị di sản tổ chức tại Hưng Yên (tháng 11/2024). Kỷ yếu của các Hội thảo này đã được Nhà xuất bản Y học và Nhà xuất bản Thông tấn xuất bản thành sách.

Nhân dịp cùng Tổ chức UNESCO Kỷ niệm 300 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông (1724- 2024), tôi được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh mời tham gia biên soạn sách Những điều cần biết về Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791) do Nhà xuất bản Nghệ An ấn hành, 2024. Sau đó tôi cùng Bác sĩ Nguyễn Văn Ánh, Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng đã xuất bản cuốn sách Phát huy di sản Hải Thượng Lãn Ông – Đánh thức tiềm lực Đông y Đà Nẵng (Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2025). Mới đầu năm nay, tôi cũng đã xuất bản tập sách Thơ chữ Hán Hải Thượng Lãn Ông (Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2026).

Sau ngày anh Nguyễn Đức Trinh mất (29 tháng Chạp năm Ất Tỵ, 16/02/2026), xâu chuỗi những công việc mình đã làm vừa kể trên đây, tôi mới sực nhận ra hạt giống Hải Thượng Lãn Ông mà anh gieo vào tâm khảm tôi hơn 33 năm trước, mãi đến mấy năm gần đây mới nảy mầm, đơm hoa, kết trái.

Thì ra, như lời một Thiền sư đã viết:

Không có gì đã qua và đã mất

Không có gì sẽ qua và sẽ mất

Và suối chim khuyên em hôm nay

“Hãy vẫn cứ là bông hoa hát ca”.

(Một Mũi Tên Rơi Hai Cờ Huyễn Tượng)

Vậy đó, anh Nguyễn Đức Trinh à.

Kỷ niệm 100 ngày ra đi của Anh

P.C.T