Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 3)

11/08/2026

Trích dịch ĐÔNG Y BẢO GIÁM chương MỘNG (kỳ 3)

7. HỒN LY BẤT THỤY

Hồn rời đi không ngủ được

Đổng sinh ở núi Tứ Minh mắc bệnh thần khí không yên. Mỗi khi nằm xuống thì hồn phách bay bổng, cảm thấy thân mình vẫn ở trên giường mà thần hồn lại lìa khỏi thân. Ông còn bị kinh quý, nhiều lần giật mình sợ hãi, suốt đêm không ngủ được. Đã thay đổi nhiều thầy thuốc chữa trị nhưng đều không hiệu quả.

Hứa Học Sĩ khám mạch rồi nói:

“Xét theo mạch của ông, đó là can tạng bị tà khí xâm phạm, chứ không phải bệnh ở tâm.

Người bình thường, khi can không bị tà khí xâm phạm, lúc nằm xuống thì hồn quy về can, thần được yên tĩnh nên có thể ngủ.

Nay can khí vì hư mà tà khí thừa lúc đó xâm nhập. Can là nơi tàng hồn; khi tà khí ở trong can thì hồn không có chỗ để trở về. Vì thế, mỗi khi nằm xuống, hồn lại bay bổng như lìa khỏi thân.

Can chủ về giận dữ, cho nên chỉ cần hơi nổi giận thì bệnh lại nặng thêm.”

Bèn kê cho ông Trân châu mẫu hoàn và Độc hoạt thang. Uống thuốc trong một tháng thì bệnh hoàn toàn khỏi.

(Hai bài thuốc này đã nói ở trên.)

《Bản sự phương》

[魂離不睡] 

四明董生患神氣不寧每臥則魂魄飛揚覺身在床而神魂離體驚悸多櫃通夕無寐更醫不效許學士診之曰以脉言之肝藏受邪非心病也平人肝不受邪臥則魂歸於肝神靜而得寐今肝氣因虛邪氣襲之肝藏魂者也肝有邪則魂不得歸是以臥則魂飛揚若離體也肝主怒故小怒則劇遂處以眞珠母丸獨活湯二方以贈服一月而病悉除(二方見上)《本事方》

8. TƯ KẾT BẤT THỤY

Tư lự kết tụ không ngủ

Một người phụ nữ vì suy nghĩ, lo lắng quá mức mà bị tổn thương, suốt hai năm không thể ngủ được.

Đái Nhân khám thấy mạch ở cả hai tay đều hoãn, nói:

“Đây là do tỳ bị tà khí xâm phạm. Tỳ chủ về tư lự, cho nên mới mắc chứng như vậy.”

Ông bàn với người chồng, tìm cách làm cho người phụ nữ nổi giận. Người chồng đưa ông một khoản tiền, ông uống rượu nhiều ngày rồi bỏ đi, không kê cho bà một bài thuốc nào.

Người phụ nữ vô cùng tức giận, mồ hôi vã ra. Đêm ấy bà mệt lả rồi ngủ thiếp đi, liền một mạch tám, chín ngày không tỉnh.

Sau đó bà ăn uống trở lại, mạch cũng trở về bình thường.

Đó là vì đởm hư, không thể chế ngự sự tư lự của tỳ, khiến người bệnh mất ngủ. Nay dùng sự tức giận để kích động bà, thì đởm lại có thể chế ngự tỳ, vì vậy bà ngủ được.

《Tử Hòa》

[思結不睡]

一婦人因思慮過傷二年不得寐戴人曰兩手脉俱緩此脾受邪也脾主思故也與其夫議以怒激之多取財飮酒數日不處一方而去其婦大怒汗出是夜困臥如此者八九日不寤自是食進其脉得平此因膽虛不能制脾之思慮而不寐今激之以怒膽復制脾故得寐也《子和》

9. GIẤC NGỦ NGƯỜI GIÀ VÀ TRẺ KHÁC NHAU

Hoàng Đế hỏi:

“Người già ban đêm không thể nhắm mắt ngủ, còn người trẻ, khỏe mạnh lại ban ngày không ngủ. Đó là do khí nào khiến như vậy?”

Kỳ Bá đáp:

“Ở người trẻ, khí huyết sung thịnh, cơ nhục trơn nhuận, đường vận hành của khí thông suốt; sự vận hành của vinh khí và vệ khí không sai lệch khỏi quy luật bình thường. Vì vậy, ban ngày thì tinh thần tỉnh táo, ban đêm thì nhắm mắt ngủ.

Ở người già, khí huyết suy, cơ nhục khô gầy, đường vận hành của khí trở nên bế tắc; khí của năm tạng xung đột với nhau, còn vinh khí thì suy ít, khiến vệ khí vào bên trong thay cho nó.

Vì vậy, ban ngày tinh thần không được tỉnh táo, ban đêm lại không thể ngủ.”

《Linh Khu》

[老少之睡不同]

黃帝問曰老人之不夜瞑少壯之不晝瞑者何氣使然岐伯答曰壯者之氣血盛其肌肉滑氣道通榮衛之行不失其常故晝精而夜瞑老者之氣血衰其肌肉枯氣道澁五藏之氣相搏其榮氣衰少而衛氣內代故晝不精而夜不眠《靈樞》

10. BIỆN GIẤC NGỦ THEO ÂM DƯƠNG, HƯ THỰC

Trong các bệnh Thương hàn và tạp bệnh, nếu ngủ nhiều thì đó là dương hư, âm thịnh; nếu không ngủ được thì đó là âm hư, dương thịnh.

Thích nơi sáng thuộc về dương, là vì nguyên khí thực.

Thích nơi tối thuộc về âm, là vì nguyên khí hư.

Ngủ quay mặt vào tường thuộc về âm, là vì nguyên khí hư.

Ngủ quay mặt ra ngoài thuộc về dương, là vì nguyên khí thực.

《Hồi Xuân》

[睡辨陰陽虛實]

傷寒及雜病多睡者陽虛陰盛也無睡者陰虛陽盛也喜明者屬陽元氣實也喜暗者屬陰元氣虛也睡向壁者屬陰元氣虛也睡向外者屬陽元氣實也《回春》

11. NẰM KHÔNG YÊN

Khi con người nằm xuống thì huyết trở về can. Nay huyết không yên, khi nằm lại không trở về can, vì vậy phát sinh kinh quý mà không thể nằm yên được.《Cương mục》

Hoàng Đế hỏi: “Có người nằm xuống mà cảm thấy không được yên ổn, đó là vì sao?”

Kỳ Bá đáp: “Đó là vì tạng phủ có chỗ bị tổn thương, tinh có chỗ bị thiên lệch mà người bệnh không tự biết mình mắc bệnh, cho nên khi nằm xuống cảm thấy không yên.”

Dùng Thập tứ hữu nguyên làm chủ trị. Bài này cũng trị chứng tâm, can hư, khi ngủ hoặc nằm đều cảm thấy không yên.

(Bài thuốc xem ở phần Thần môn.)

《Nội Kinh》

Hoàng Đế hỏi: “Vì sao có người không thể nằm ngửa?”

Kỳ Bá đáp: “Phế là cái che phủ năm tạng. Nếu phế khí thịnh thì phế lớn; phế lớn thì không thể nằm ngửa.”

(Chữ 肺 – phế trong một số bản được chép là 脉 – mạch)

Lại nói: “Ba kinh dương ở chân đều đi xuống. Kinh Dương minh là kinh của Vị, khí của nó cũng phải đi xuống. Nay khí Dương minh nghịch lên, không đi theo đường vốn có, cho nên không thể nằm ngủ.”

Hạ Kinh nói: Vị không hòa thì nằm không yên.

Nếu không thể nằm xuống mà còn suyễn, đó là do thủy khí lưu trú bên trong.

《Nội Kinh》

[臥不安]

人臥則血歸於肝今血不靜臥不歸肝故驚悸而不得臥也《綱目》黃帝問曰人有臥而有所不安者何也岐伯對曰藏有所傷及精有所倚人不能知其病則臥不安《內經》十四友元主之亦治心肝虛睡臥不安(方見神門)

帝曰人之不得偃臥者何也岐伯曰肺者藏之盖也肺氣盛則肺大肺大則不能偃臥(肺一作脉)又曰足三陽者下行陽明者胃脉也其氣亦下行陽明逆不得從其道故不得臥也下經曰胃不和則臥不安夫不得臥而喘者是水氣之客也《內經》

(Còn nữa)

Phan Công Tuấn sao lục và dịch