Giới thiệu một bài thơ Nôm của Hải Thượng Lãn Ông

04/03/2026

SÁU CUNG THĂM THẲM – một bài thơ chữ Nôm của Hải Thượng Lãn Ông

Xuất xứ

Đến thăm nhà Đặng tiểu thư, con gái một người bạn từng kết nghĩa “anh em khác họ” với Lãn Ông, nhân thấy mấy tập thơ Nôm gồm 30 bài Cung oán tứ thơ quá gò ép, chưa được hay lắm, nhưng nghe nói vẫn được chọn đưa vào Nhạc phủ. Lãn Ông và cô cháu gái đã bàn luận về thơ và có ý làm bài thơ thực hay cho vượt hơn họ. Sau phút phân vân, tiểu thư chủ nhà xướng trước một bài thơ Nôm (đáng tiếc bài xướng đã thất lạc), Lãn Ông đã họa lại bài thơ sau đây. Đây là bài thơ quốc âm (chữ Nôm) duy nhất của Lãn Ông trong Thượng Kinh ký sự, và dù là thơ họa, chúng tôi mạn phép đưa bài thơ chữ Nôm vào tập thơ chữ Hán này.

Nguyên văn bản khắc in trong tập Thượng Kinh Ký Sự

Nguyên văn và phiên âm

𦒹宫深審𫤍𣈜𫔮 Sáu cung thăm thẳm trọn [1] ngày nhàn

𠬠㗂琴蟡日吏寬 Một tiếng cầm ve nhặt [2] lại khoan

𩄲㩡拯驚彙日熾 Mây ruổi chẳng kinh vầng nhật xế

春𧗱添惜更花残 Xuân về thêm tiếc cánh hoa tàn

袩霓𨻫𫃚𫡻唐樂 Xiêm nghê luống buộc quên đường nhạc

曲鳯𢪀拪吝擛弹 Khúc phượng nghỉ [3] tay lẫn [4] nhịp đàn

自妓上陽梅𠇍雪 Tự kỹ [5] Thượng dương mai với tuyết

樣羣恾象𨤔竜顔 Dáng còn mượng tượng vẻ long nhan

Chú thích

[1] Các dịch giả Nguyễn Trọng Thuật, Phan Võ, Bùi Hạnh Cẩn đều phiên âm lọn. Chúng tôi theo Vũ Văn Đĩnh phiên âm trọn.

[2] Chữ nhật 日đọc âm Nôm là nhặt, nguyên bản khắc chữ nhật có dấu nháy sau, chúng tôi chưa tìm được chữ tương tự trên phần mềm chữ Nôm.

[3] Tự dạng 𢪀 âm Nôm là nghỉ hay nghĩ, chúng tôi phiên âm theo tự dạng bản khắc. Các dịch giả Nguyễn Trọng Thuật, Phan Võ, Vũ Văn Đĩnh, Bùi Hạnh Cẩn đều phiên âm là ngừng, có thể 𢪀 là dị thể của 凝 chăng?

[4] 吝 tiếng hán là lận (keo kiệt, tiếc rẻ), âm Nôm nhiều cách đọc: liền, lân, lấn, lần, lẩn, lẫn, lận, lớn, rằn.

[5] Nguyên văn khắc chữ 妓 (kỹ, kĩ nghĩa phụ nữ làm nghề hát múa mua vui), hầu hết bản dịch đều phiên âm nghĩ (𢪀) e không đúng. Bởi theo chúng tôi, hai từ Thượng Dương tiếp theo cho liên tưởng đến Thượng Dương cung (上陽宮) là tên một hành cung nổi tiếng đời Đường, nằm ở phía đông của Đông đô Lạc Dương. Đây không chỉ là nơi nghỉ dưỡng mà còn là nơi ở cuối cùng của Võ Tắc Thiên sau khi nhượng vị, và từng được sử dụng để giam lỏng các cung nữ già yếu, nổi tiếng qua bài thơ “Thượng Dương nhân – 上陽人” của Bạch Cư Dị.

PHAN CÔNG TUẤN sưu tầm – biên soạn