Trang nhà LƯƠNG Y PHAN CÔNG TUẤN

Đôi điều về sách CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CHỨNG HẬU TRONG ĐÔNG Y (kỳ 1)

24/08/2025

Đôi điều về sách CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CHỨNG HẬU TRONG ĐÔNG Y

I. Tóm tắt thể lệ biên tập

 “Chẩn đoán phân biệt chứng hậu trong Đông y” (nguyên tựa “Trung y chứng hậu giám biệt chẩn đoán học”,  ấn bản lần thứ 2) là bộ sách quan trọng nhất trong ba chuyên khảo cấu thành nên ngành học “Chẩn đoán phân biệt trong Đông y” (hai bộ còn lại là “Chẩn đoán phân biệt chứng trạng (triệu chứng) trong Đông y” và “Chẩn đoán phân biệt bệnh tật trong Đông y”). Cuốn sách này là một chuyên khảo học thuật nghiên cứu lý luận và thực tiễn “biện chứng” của Y học cổ truyền từ góc độ chứng hậu học.

Cuốn sách có hình thức biên soạn mới mẻ, nội dung phong phú, có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho công tác khám chữa bệnh, giảng dạy và nghiên cứu khoa học trong Y học cổ truyền. Đặc biệt, sách có giá trị chỉ dẫn lớn đối với chẩn đoán và điều trị lâm sàng.

Toàn bộ sách chia làm hai phần: Tổng luận và Các chuyên luận.

• Tổng luận: Trình bày có hệ thống về khái niệm “chứng hậu”, hình thức biểu đạt, cấu trúc và tầng bậc; nguyên tắc đặt tên, phân loại chứng hậu; đồng thời phân tích các biến dổi của chứng hậu và sự tương đồng, hay nghi chứng (nghi ngờ dễ nhầm lẫn) giữa các chứng hậu; giới thiệu nguyên tắc và phương pháp biện biệt chứng cơ bản với chứng tương tự; khái quát tình hình nghiên cứu chứng hậu học vào cuối thế kỷ 20.
• Các luận: Bao gồm các chứng hậu cơ bản, chứng hậu toàn thân, chứng hậu tạng phủ, chứng hậu ôn bệnh, chứng hậu thương hàn, và chứng hậu chuyên khoa (phụ khoa, nhi khoa, ngoại khoa, da liễu, tai mũi họng, nhãn khoa), tổng cộng 483 mục.

1. Mỗi mục chứng hậu đều được biên soạn theo ba phần: 〔Khái quát〕, 〔Chẩn đoán phân biệt〕, 〔Trích lục y văn〕.

 * [Khái quát]: thường bắt đầu bằng “thích danh” (giải thích tên gọi), nêu ngắn gọn khái niệm của chứng hậu; tiếp theo liệt kê những triệu chứng lâm sàng chủ yếu; chỉ rõ chứng hậu này thường gặp trong các bệnh nào và cần phân biệt với những nghi chứng nào trên lâm sàng.

**[Chẩn đoán phân biệt] gồm hai nội dung: “Phân tích Hội chứng Gốc” và “Phân biệt các Hội chứng Tương tự”.

• • • Phân tích Hội chứng Gốc: bàn về đặc điểm và sự khác biệt của cùng một chứng hậu khi xuất hiện trong các bệnh khác nhau; sự biến đổi của cùng một chứng hậu do yếu tố cá nhân (giới tính, tuổi tác, thể chất), yếu tố thời gian (mùa vụ, sáng tối, ngày đêm), yếu tố địa lý (khu vực, hoàn cảnh sống); cùng một chứng hậu trong quá trình diễn biến bệnh cơ có thể kèm theo chứng khác, thí dụ: chứng Đại trường thấp nhiệt trong quá trình diễn biến bệnh cơ có thể kèm chứng Vị khí thượng nghịch hoặc Khí trệ…
    • Phân biệt các Hội chứng Tương tự: tập trung từ các phương diện nguyên nhân bệnh, bệnh cơ, chủ chứng, thứ chứng, dấu hiệu thể trạng (lưỡi, mạch…) để nêu rõ các điểm cần chú ý khi phân biệt giữa những nghi chứng.

Phần Chẩn đoán phân biệt là nội dung trọng tâm của sách; trong mục này còn nêu ra nguyên tắc trị liệu và phương thuốc tham khảo nhằm giúp ích cho lâm sàng.

***[Trích lục y văn]: các tài liệu được trích dẫn theo phương châm “bách hoa tề phóng, bách gia tranh minh” (trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng), chủ yếu chọn những đoạn văn có giá trị trong phân biệt chứng hậu hoặc những kiến giải độc đáo riêng biệt.

2. Trong biên soạn, quy định phạm vi sử dụng của chữ “chứng (证)” và “chứng 症)”:

*“Chứng” (证) chỉ chứng hậu/ hội chứng;

*“Chứng” (症) chỉ chứng trạng/triệu chứng.

3. Tài liệu trích dẫn trong sách chủ yếu dựa vào các ấn phẩm đã công khai xuất bản; tài liệu nội bộ nói chung không sử dụng. Nguyên tắc trích dẫn là “ít nhưng tinh”.

4. Các phương thuốc được chọn trong các mục chứng hậu đều được tập hợp lại ở cuối sách thành Phụ lục phương tễ. Phụ lục này được sắp xếp theo số nét chữ đầu tiên của tên phương để tiện tra cứu; mỗi phương đều ghi rõ nguồn gốc, thành phần cấu tạo, nhưng không ghi liều lượng.

5. Nhằm tăng cường trách nhiệm và nâng cao chất lượng bản thảo, sau mỗi mục chứng hậu đều ghi tên người biên soạn trong ngoặc.

II. Biên soạn ấn bản đầu tiên

Theo Giáo sư Triệu Kim Đạc, trong Lời nói đầu, viết tại Bắc Kinh, ngày 8 tháng 11 năm 1985 trong ấn bản đầu tiên của sách cho biết chi tiết mục tiêu và quá trình biên soạn sách như sau:

Theo lôgic thông thường, việc biên soạn “Trung y chứng hậu giám biệt chẩn đoán học” lẽ ra phải tiến hành sau khi “chứng hậu/ hội chứng” trong Trung y đã được chuẩn hóa. Tuy nhiên, do “chứng hậu/ hội chứng” Đông Y vẫn chưa được chuẩn hóa hoàn toàn, việc biên soạn cuốn sách chắc chắn gặp phải nhiều thách thức thực tế. Những thách thức này bao gồm việc đặt tên, khái niệm và biểu hiện lâm sàng của các hội chứng. Việc diễn giải không thống nhất về các hội chứng này trong các y văn lịch sử và sự hiểu biết khác nhau của từng cá nhân đã gây ra những khó khăn đáng kể cho việc biên soạn cuốn sách.

Một vấn đề đặt ra là nên chờ đến khi có chuẩn hóa chứng hậu trên phạm vi cả nước rồi mới biên soạn, hay vừa biên soạn vừa thảo luận, vừa tìm tòi tiến bước? Tập thể 72 cán bộ khoa học, đến từ 27 đơn vị thuộc 13 tỉnh, thành phố trên toàn quốc tham gia biên soạn cuốn sách này, đã thống nhất cho rằng: chờ đợi thì thời gian mất đi không thể lấy lại; chưa có cơ sở thì tự mình đặt nền tảng; chưa có kinh nghiệm chín muồi thì tự mình dò dẫm. Chính với tinh thần nhiệt huyết như vậy, công việc biên soạn thăm dò toàn bộ cuốn sách đã được khởi đầu.

Ban đầu dự định công việc biên soạn sẽ hoàn thành trong vòng một năm rưỡi. Trong thời gian đó, Bộ Y tế giao nhiệm vụ về đề tài “Chuẩn hóa chứng hậu” cho Viện Nghiên cứu Trung y, mà hầu hết các nhân sự chủ chốt của đề tài này cũng chính là lực lượng nòng cốt tham gia biên soạn cuốn sách. Mùa xuân năm 1984, tại Bắc Kinh đã triệu tập Hội nghị học thuật chuyên đề lần thứ nhất về “Chuẩn hóa chứng hậu Trung y”, có sự tham dự của các chuyên gia Trung y đến từ 27 tỉnh, thành phố, khu tự trị trên toàn quốc. Hội nghị đã bàn luận sâu vào nhiều vấn đề cốt lõi của nghiên cứu “chứng hậu học/ hội chứng học”, như:  “nguyên tắc đặt tên hội chứng”, “khái niệm hội chứng”, “hệ thống phân cấp hội chứng”, “phân loại hội chứng” và “tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng“. Thực tế cho thấy, việc thăm dò biên soạn “Trung y chứng hậu giám biệt chẩn đoán học” đã chuẩn bị cả về lý luận lẫn thực tiễn cho hội nghị học thuật toàn quốc này.

Các tác giả tham gia biên soạn cuốn sách, thông qua hội nghị học thuật nói trên, đã có những nhận thức nâng cao hơn so với trước. Do vậy, tại Hội nghị duyệt bản thảo “Trung y chứng hậu giám biệt chẩn đoán học” tổ chức ở Thượng Hải tháng 5 năm 1984, căn cứ tinh thần Hội nghị chuẩn hóa chứng hậu toàn quốc, đồng thời dựa theo nguyên tắc đặt tên chứng hậu, ban biên soạn đã chỉnh lý lại các “mục chứng hậu” được sử dụng trong sách. Trong đó, mục chứng hậu thuộc phạm vi “Thương hàn” có những điều chỉnh khá lớn. Ví dụ:

* “Hàn khách thái dương kinh thâu chứng” đổi thành “Thái dương biểu thực kinh thâu bất lợi chứng”.

* “Thái dương biểu hư kiêm suyễn chứng” đổi thành “Thái dương biểu hư phế khí bất lợi chứng”.

* “Dương minh tân thương tiện kết chứng” đổi thành “Dương minh tân thương trường táo chứng”.

* “Thái âm thân hoàng chứng” đổi thành “Thái âm hàn thấp uất kết chứng”.

* “Thiếu âm dương hư thân thống chứng” đổi thành “Thiếu âm dương hư hàn ngưng chứng”.

* “Thiếu âm yết trung sinh sang chứng” đổi thành “Thiếu âm đàm hỏa kết yết chứng”.

* “Quyết âm thoá nùng huyết tiết lợi chứng” đổi thành “Quyết âm thượng nhiệt, trung hàn, âm hư chứng”.

* “Thái dương hãn hậu lậu hãn chứng” đổi thành “Thái dương dương hư, biểu vệ bất cố chứng”.

Những sửa đổi như vậy đều căn cứ trên việc phân tích chứng hậu, nghiên cứu kết cấu phân tầng, cũng như đối chiếu nguyên tắc đặt tên đã được thảo luận trong hội nghị chuẩn hóa chứng hậu toàn quốc, tổng hợp nhiều lý do khác nhau để đưa ra quyết định. Có thể nói, điều đó phản ánh phần nào trình độ nghiên cứu chứng hậu học trong nước lúc bấy giờ. Còn việc các tên gọi mục chứng hậu “Thương hàn” sau khi chỉnh sửa có hoàn toàn xác đáng hay chưa, vẫn cần tiếp tục bàn luận, nhưng đã thể hiện nỗ lực mới trong việc tìm tòi của trí tuệ tập thể ban biên soạn.

Theo Giáo sư Triệu Kim Đạc, phần phân tích khái niệm chứng hậu theo truyền thống Đông y học cổ truyền được trình bày khá sâu sắc và hệ thống; mục “Phân tích Hội chứng Gốc”  (Bản chứng biện tích)  cũng được diễn giải chi tiết, có tác dụng thiết thực trong việc nâng cao trình độ chẩn trị lâm sàng của đông đảo bạn đọc. Đây chính là một số đặc điểm nổi bật của cuốn sách.

(Còn nữa)

PHAN CÔNG TUẤN lược thuật